Olaitturri

Oñatiko lagun batzuk sortutako Kultur Elkartea

2017(e)ko otsaila 20, astelehena

1542. urtea: Gebaratarrak, konderriko jaunak.

PERTSONAIAK: Agertokian azaltzen diren eran

Musika: Joxe Mari Anduaga

1- Pero Belez Gebara kondea: Jabier Atxa
2- Petra Garibai ganboatarra: Maribi Korkostegi
3- Madalen Garibai ganboatarra: Ana Mari Liziaga
4- Domingo Murgia oinaztarra: Iñaki Olalde
5- Konstanza B. Gebara, kondesa: Maria Angeles Altube

Bertsoak - Hasierakoak

LEHEN EKITALDIA - Batzarrean
Pero Belez Gebara kondea

BIGARREN EKITALDIA – Ganboatarrak
Kondea, Petra eta Madalen Garibai

HIRUGARREN EKITALDIA – Kondesarekin
Kodea eta Konstantza emaztea

LAUGARREN EKITALDIA - Oinaztarrak
Kondea eta Domingo Murgia

BOSGARREN EKITALDIA - Hitzarmena
Denak

Bertsoak - Amaierakoak


AKZIOA ETA DEKORATUA

Lana bost ekitalditan egituratuta dago, eta berauen arteko lotura bertsoen bidez egiten da, denbora tarte hori eskenatokia apur bat aldatzeko erabiliz. Antzerki honen akzioaren oinarrian antzinako jauntxoen eta herritarren arteko tirabirak eta eskumen-borrokak daude. Bestalde, herrikoen eta kanpotarren interes kontrajarriak ere ageri dira, oinaztar eta ganboatar leinukoek ordezkatuta.

Euskal Herrian XVI. mendea dinamismo handikoa izan zen. Merkataritzak izugarrizko indarra hartu zuen Ameriketako aurkikuntzarekin, eta ondorioz burdinari eta itsasontziei lotutako industria oparoa garatu zen. Horrez gain, garai hartan Euskal Herriko lehen unibertsitatea ere eraiki zen Oñatin, eta letra gizon, eskribau eta kontulari bikain ugari sortu ziren.

Testuinguru horretan dago girotuta antzerkia. Akzioari dagokionez, esan kondearen eta herritarren hitzarmena benetan gauzatu zela 1542. urtean, nahiz eta hemen jasotzen diren gertaera guztiak ez izan zehazki urte horretakoak, aurreko hamarkada batzuetakoak ere kontuan hartzen baitira.

Dekoratua oso soila izango da, Zumeltzegi dorrearen aurrean ipinitako oholtzan antzeztuko delako. Eskenatokiaren atzealdean aulki batzuk egongo dira, herritarrak parte hartzen duten ekitaldietan, eta bazterrean, mahai bat eta kondearen aulki-patroia.

Zahar kutsuko doinuz osatutako bertsoak agertoki aurrealdean kantatuko dira. Atzealdeko bazterretan lorontzi handi bana egongo da, jaisteko eta igotzeko dauden eskaileraren alboetan. Eta baita antzinako sei bandera ere, kondearen, ganboatarren eta oinaztarren armarriekin.


Bertsoak – Hasierakoak

Aloña Mendi aldamenean
leku zabal ta lasaian,
Oñati zeharo murgildu da
Kilometroetako jaian.
Plaza eta kalean (e)
armonia onean
jendea dabil gustura,
jai giro honetan orain
dator antzerkia ikustera.

Gaurko antzerki apal honetan
agertuko dugun gaia,
mila bostehun eta berrogeian
hemen gertatu zena da.
Esandako guztia (e)
gehiena da egia
gu ez gara ta gezurti,
gure historia oroituaz
gora dezagun Oñati.


LEHEN EKITALDIA - BATZARREAN

Zumeltzegi dorretxea, muino baten gainean eraikia, Oñatiko edozein lekutatik ikusten da. Gebaratarren leinuaren ikurra da, eta beren indar, ahalmen eta nagusitasunaren erakusle. Agertokia dorrearen bigarren solairuko areto zabala edo harrera-gela izango da. Bertan egiten ziren gebaratar eta ganboatar leinuen ekitaldi sozialak, beste konde batzuei edo ospe handiko bisitariei harrerak. Han gauzatzen zituzten su-etenak, ezkontza-kontratuen akordioak, etab.

Agertokian parean jende-multzoa ageri da: batzarrean parte hartzen duten oñatiarrak dira. Urtero antolatzen da, behin gutxienez, eta bertaratu direnen artean daude herriko maiorazko kaletarrak eta auzoetako hamabost alkateak, batzuk euren emazteekin.

KONDEA:... (Irmo, eskuinean akta-liburua duela) Jaun andre agurgarriok, batzarkide eta herritar guztiok, oñatiar maiteok, ongi etorriak zarete urtero ospatzen dugun batzar nagusi honetara... Pero Belez Gebara kondea naizen aldetik, eta 1542. urteko maiatzaren hamabigarren egunean, ondorengo hau egiaztatzen dut: urte beterako ohiko alkate izateko bozketan Juan Estibaliz izan dela irabazlea. Agur eta ohore, Estibaliz jauna!

Alde batera doala

Ordenantzek diotenez, batzarkide guztien testigantzaren aurrean bost kapituluren berri eman behar dizut ohiko alkatetzaren makila hartzen duzun momentuan:

Ordenantza-liburua zabaldu ondoren, lasai irakurtzen du, urte askoan egin duen zeremonia berberarekin.

Lehenengoa: Oñatiko antzinako usadiori jarraituz, ohiko alkatea urte baten ganboatarra izaten dela, eta hurrengoan oinaztarra.
Bigarrena: Zure alkate-izendapena Oñatiko kondeak onartzen duela.
Hirugarrena: Beste bi alkate ere badirela herrian, alkate nagusia neronek zuzenean aukeratutakoa, eta ermandadekoa.
Laugarrena: Ohiko alkatea izateaz gain, herriko epailea ere bazarela, eta
Bosgarrena: Herritar guztiak ordezkatzen dituzula, kaletar nahiz auzotarrak, maiorazkoak zein maizterrak, Oñatin bertan eta hemendik kanpora.

Erdian, zutik eta tente, bere jauntxo izaera argi erakusten duela. Murgia eskuinaz seinalatuz.

Denok dakizuenez, Estibaliz jauna eta bere leinukoak oinaztarrak diren bitartean, garibaikoak ganboatarrak dira, ni bezalaxe. Eta berak bidali zidan izkribu honetan dioenez (Pergamino bat zabalduz), Oñatin uda pasatzen nagoen bitartean, kontzejuak hitzarmen bat sinatu nahi du nirekin, iragango urteetako auziarekin amaitzeko, berriro epaitegietara joan barik.

Pergaminoa mahaian utzi ondoren.

Laster amaituko dira auziok, mendeetan zehar gebaratarrok izan ditugun eskumenak konderriko bizilagunak errespetatzen badituzue.

Alde batera doa, aulkian jesartera.


BIGARREN EKITALDIA – GANBOATARRAK

Petra eta Madalen Garibai sartzen dira

PETRA:... Arratsalde on, Pero Belez Gebara Oñatiko konde jauna (Burua apur bat jaitsiz eta erreberentzia moduko bat eginaz). Ondo dakizun bezala, Nafarroaren erresumaren aliatuak gara ganboatarrak, eta bere izenean gatoz.

MADALEN: Batzarrera hamabost ordezkari etorri gara, baina hona gora gu biok bakarrik igotzea erabaki dugu.

KONDEA: (Zutitu gabe, dagoen aulkitik) Ongi etorriak zarete, Petra eta Madalen Garibai andereak. Badakizue akordio batera ailegatzearen gaia neuk proposatu dudala, Valladolideko kantzelaritzan auzitan ibiltzea oso garestia delako denontzat.

PETRA: Errespetu osoz, konde jauna, baina zu bi edo hiru hilabete bakarrik egoten zara Oñatin, uda partean. Eta ez beti. Gerraren bat dagoenean Flandesera edo Afrikara joan izan zara.

KONDEA: (Asmatu ezinik, baina bere autoritateari eutsi nahian) Orain arterakoan ez didazu ezer berririk esan.

PETRA: Iaz ere eskatu nizun (Zalantza apur batekin) Herritar guztientzako lotsagarria da Jaumendin ipinita duzun urkabea. Mendeko egiten gaitu, zuk ezarritako epaileak norbait urkatu eta egun osoan gorpua bertan uztea. Zure agintekeria-seinaletzat hartzen dugu.

KONDEA: (Lasai) Arbasoengandik datozkigun eskubideak dira. Horiek jasotzen dituen lehenengo dokumentua 1149koa da.

MADALEN: Nik ere badut garrantzizko eskaera bat. Maiorazko-etxea da gurea, Zumeltzegi dorre honetara igotzeko bidean dagoena (Eskuinarekin seinalatuz), hor beheko aldapan lehena.

KONDEA: Esazu lasai, emakumea.

MADALEN: Bi biloba ditugu, adin onekoak biak, eta zure semea morroiekin dorretxera datorrenean... (Kondeak mozten dio)

KONDEA: Semeak nire eskubideak jasoko ditu!

MADALEN: Zu eta semea uda partean Oñatin zaudetenean, neskak ezin dira etxetik irten, beldurragatik.

KONDEA: Ezkonberriarekin oheratzearena oso antzinako kontua da. Ez dizuet berriro gure eskubideak aipatuko.

PETRA: Urteak joan ahala, aldatuz egiten dira. Italian egona zara; orain dela laurehun urtekoak dira hango legeak?

KONDEA: Oinarrizko legeak mantendu egiten dira, oinarrizko matematikak edo astronomiak irauten duten era berdinean. Han ere badira kondeak eta dukeak, erregeak eta jauntxoak.

MADALEN: Baina mila eta bostehungarren urtera eguneratuta.

PETRA: Zuk izendatutako alkate nagusia da hemen epaile garrantzitsuena, baina gu ganboatarrak gara, bertako foruen zaleak.

KONDEA: Iaz ere galdetu nizuen. (Esku biak zabalduz) Zeren truke legedia eguneratu? Zortzi mila dukat eskatzen nituen.

MADALEN: Zurekin sinatu nahi dugun hitzarmenean beste gauza asko daude.

PETRA: Eliza eta zure artean hamarrena kobratzen diguzue, lurrak, basoak, baserriak eta olak zuenak direlako.

KONDEA: Zuzen zaude.

PETRA: San Migel parrokia ere zeurea da, eta hango abata, parroko biak eta gainerako abadeak zeuk izendatzen dituzu. Elizan, lehenengo ilaran zeuek jartzen zarete.

KONDEA: Espainiako eta Frantziako gorteetan badira ni baino askoz ondasun gehiago dutelako, soldadu eta kapitain gehiago mantentzen dituztenak.

MADALEN: Baina Oñatin egonezina dago.

KONDEA: Nire aitajaunak ohiko alkateari egin zionagatik?

PETRA: Ez da ahaztu alkate nagusiak herriak izendatutako ohiko alkateari neurriak hartu zionekoa. Lotsagarria izan zen enparantza erdiko pikotan eskua jostea Andres Jauregiri, eta bi ordutan hantxe odoletan mantentzea.

MADALEN: Eta Lope Santa Marinakoari mingaina moztu zitzaionean eta gero Oran-go gerrara deportatu?

PETRA: Karlos erregea Flandesetik lehenengo aldiz etorri zenean, noble batzuk hara joan zineten honanzko bidaian laguntzeko.

KONDEA: Oñatiri kalte edo mesede egiten zion? Lope Santa Marinakoak lapurrak eta mozkorrak ginela bota zuen jendearen aurrean.

MADALEN: Ez diguzu ukatuko parrandarik egin ez zenutela.

KONDEA: Aizu, nobleak gara.

PETRA: Lau berba egiteagatik halako zigor gogorra ezartzea, desegokia iruditzen zaidala.

KONDEA: Andres Jauregi nahiz Lope Santa Marinakoa estimatzen ditut, baina ez genituen pertsonak zigortu, haien ekintzak baino.

PETRA: Hitzarmena sinatzeko, konponbideren bat aurkitu beharko genieke gai hauei.

KONDEA: Ea zer dioten oinaztarrak...


HIRUGARREN EKITALDIA - KONDESAREKIN

Konstantza kondearen emaztea sartzen da, tente.

KONDEA:... Konstantza, emazte maitea, agindu diezu zerbitzariei jatekoa eta edatekoa ekartzeko gure gonbidatuei?

KONSTANTZA: Galdetu diet, eta ez dutela ezer nahi. Batzarrean, nik berbarik egitea komeni da?

KONDEA: Oraingoz behintzat, utzi niri gure ondasunak eta oinaztarren politikak defenditzen. Egokituko zaizu betebehar hori ni falta naizenean.

KONSTANTZA: Lope Agirrek Ameriketatik bidali zidan azken gutuna erakutsi diet, eta orain badute han dagoen urrearen eta zilarraren berri.

KONDEA: Valladolideko gortean kirten bat dela esaten dute.

KONSTANTZA: Ezin da kirtena izan, hain ondo idazten dakiena. Inbidia galanta. Pedro Urtsua nafar konkistatzaile ezagunarekin dabil, eta Gaztelako erregeari urrea ekarriz gero, berehala lortuko dituzte hango tituluak eta karguak.

KONDEA: Horretxegatik komeni zaigu merkataritza indartzea eta itsasontzietan inbertitzea.

KONSTANTZA: Lehen Zuazola apezpikuarekin egon naiz, duela bi urte hasi zuen unibertsitateko lanak ikusten. Laster Erromara doa, Leonardo Da Vinci eta Rafael maisuen eskulturak ikustera. Berarekin joango naizela agindu diot. Zer diozu?

KONDEA: Joan, baina ez zaitez eskultura garestiak erosten hasi.

KONSTANTZA: Gure dorretxe hau maila goreneko apaingarrien faltan dago.

KONDEA: Hemengo artistekin konformatu beharko zara. Hor duzu Piarres Picart, San Martin auzoko ermitako aldarea egiten. Eskatu berari eskulturaren bat.

KONSTANTZA: (Esku biak gerrira eramanaz) Ez naiz edozein artisaurekin konformatzen dena!

KONDEA: Burgoseko katedraleko zinborrioa berak egin zuen.

KONSTANTZA: Italian zerbait erosteko diru faltan, eta zu eten gabe kanpoko trobadoreekin musika eta dantza jaialdiak antolatzen hemen eta Gebaran.

KONDEA: Gonbidatu gehienak zeureak izaten dira.

KONSTANTZA: (Haserre) Emakumeak mantentzen dituzu Oñatin bertan, Zalduondon, Agurainen, Gasteizen eta baita Valladoliden ere.

KONDEA: Noble denen parean egoteko egiten dut hori.

KONSTANTZA: Bart gauean esan zenidan soldadu gehiago kontratatzekotan zabiltzala, beste kondeekin harrokeriatan jarduteko ez dakit nongo gerratan. Ez al da hobe dorretxea apaintzea?

KONDEA: Errege Kantzelaritzatik deia jasotakoan erantzun egin behar da. Bestela, hor amaituko lirateke gure burdinolen negozioak, non saldu jakin gabe.

KONSTANTZA: Aurten bete dira berrogeita hamar urte Cristobal Colon Indietara joan zela, eta oraindik behintzat, urrea edo zilarra ekartzea baino, hemen egindako iltzeak eta erremintak eramatea izan da gehiago.

KONDEA: Espainiako erregearen eta Alemaniako printzeen laguna izatea ezinbestekoa zaigu.

KONSTANTZA: Beraien gazteluetako jaialdietara gonbidatzea lortu beharko zenuke. Iñigo gure semearentzat hango aristokrazian bikotea aurkitzea ondo legoke.

KONDEA: Hori ez da nire zeregina.

KONSTANTZA: Gebaratarron leinuak ospea irabaziko luke.

KONDEA: Zeu arduratu horretaz.

KONSTANTZA: Zuk gonbiteak lortu... (Badoa, lasai eta pozik)


LAUGARREN EKITALDIA - OINAZTARRAK

Murgia uribarritarren ahaide nagusia sartzen da.

MURGIA:... (Erdira doala, konfiantzaz) Zurekin hitzarmen bat sinatu behar dugula eta, aukera aparta daukagu geure eskubideak eta nahiak bateratzeko.

KONDEA: Pertsona zibilizatuen moduan aritzeko sasoia badela uste dut, Valladolidetik bueltaka auzitan ibili gabe.

MURGIA: Edozein konponketa hobe, kanpotik datorkiguna erdara eta lege arrotza besterik ez delako. Geurea defenditu behar dugu, geure kultura eta hizkuntza, geure izatea.

KONDEA: Baina hi ez al haiz oinaztarra?

MURGIA: Gero eta apalagoa. Zurekin sinatutako hitzarmena hitzarmen, herritarrok hobeto moldatu beharko ginateke elkarrekin, leinuei erreparatu barik. Sarritan nahikoa da bata oinaztarra edo ganboatarra dela jakitea, besteak gaizki hartzeko. Herritarron artean eguneroko bizimoduan ez litzateke behar halako bandorik.

KONDEA: Ganboatarren kalamatrikarekin habil.

MURGIA: (Urduri samar) Ez jauna. Ados nago kanpoko jendearekin harremanak zaindu behar ditugula, burdinolak martxan mantentzeko eta denontzat negozioak sustatzeko. Baina inguruetako herrietakoak Gipuzkoako Anaiartean sartuta daude, eta gu baino eskumen gehiago dituzte.

KONDEA: Nire aldekoa hintzela uste nuen.

MURGIA: Eta hala da, gorteetan harreman bikainak dituzulako, denon mesederako. Baina hamaseigarren mendean bizi gara, eta hitzarmen zaharkitu honek ez du ezer konponduko, herriko giroa gaiztotu besterik ez. Zure helburua galdutako agintea berriro eskuratzea da. Eta Oñatin lehenetara itzuliko gara, modu ezin itsusiagoan. Oinaztarrok eta ganboatarrok, arazoari aurre egin beharrean, bakoitza bere etxaldea defenditzen.

KONDEA: Oker zaude. Oñati inguruetako herriak baino aberatsagoa da. Niri ondo joaten bazait, zuei ere bai.

MURGIA: Dena ez da dirua. Zu beti aginte-lekuan zaude, beste inon ez dakizulako egoten. Eta gainera, ez duzu onartzen beste inon jartzea, betiko aulki-patroian ezpada.

KONDEA: Niretzat, hitzarmena historiaren errespetuan oinarrituta dago.

MURGIA: Eskubide-berdintasuna eskatzen dut. Jaiotzez denok gara berdinak legearen aurrean.

KONDEA: (Haserretzen) Zer diozu, Murgia? Batzuk zurea bezalako maiorazko-etxean jaiotzen dira, eta beste batzuk maizterrarenean. Zer ari zara defendatzen?

MURGIA: Ez duzu zertan guri alkate nagusi bat ezarri, geuk aukeratutako ohiko alkatearen gainetik. Ez duzu zertan zure legeak betearazten ibili. Euskaldunok geure foruak ditugu, eta hor ez da ez kanpoko erregerik kabitzen. Oñatiarrok zer gara, bigarren mailako kondepekoak betiko?

KONDEA: Europa osoan horrelaxe da. Inoiz izan zara Toledon edo Flandesen bezeroekin prezioak eta marjinak negoziatzen? Zergatik uste duzu kondearekin ondo egotea komeni zaizuela?

MURGIA: Feudalismoa aspaldiko gauza dela onartzea zeure esku dago. Zer ematen diguzu kondeak, geuk ez daukaguna? Zure soldaduekin babesa ematen diguzula esaten duzu, baina nork eskatu dizu halakorik?

KONDEA: Gortean onartua izateko soldaduen premia dut. Ez dut beste aukerarik, Gaztelako egiturak aldatu arte.

MURGIA: Gertuagora begira nago. Artisauen zergak dirutan eta baserritarren hamarrenak jenerotan jasotzen ditu, baina gero hondamendiren bat dagoenean, adibidez Kale Barriko sute ikaragarria suertatu zenean, etxeak berriro jasotzeko herri guztian batu genuen dirua, eta lau behartsuk kenduta, beste denok eman genuen, zuk izan ezik.

KONDEA: Gezurra da hori. Maizterrei ez nien errentarik eskatu urte betean.

MURGIA: Eta Ubao ibaia zeuretzat bakarrik nahi duzula eskatzea? Hemen beti ibili gara amuarrainetan herri osoan, inork neurririk hartu barik.

KONDEA: Nire arbasoen eskubidea zen. Berreskuratzeko asmoa dut.

MURGIA: Zure arbasoek eta zerorrek eskubide osoa izan duzue beti arrantzan egiteko, baina ez Ubao ibaian soilik, Oñatiko erreka guztietan ere bai, beste herritar guztien moduan!

KONDEA: Ubao ibaian arrantzan egiten duena auzitan sartuko dut. Eta urkamendian amaituko du.

MURGIA: Hara, bere betiko arrazoi ustela. Nirekin ez bazaude, auzia eta soldaduak.

KONDEA: Kontu handiz ibili, Murgia, gizartearen aldeketekin. Nik eskumenak galtzen baditut, zeuk ere galdu egingo dituzu, maizterren mesederako.

MURGIA: Arrazoia izan dezakezu. (Pentsakor) Azkenik, behin baino gehiagotan esan didate ea zergatik etorri behar dugun (Seinalatuz) Zumeltzegi inguruko ur putzuetara txantxikuak isiltzera siestan zaudenean. Kondepekoak izatea nahiko izango ez balitz moduan. Arrasaten eta Bergaran adarra jotzen digute “Hor doa txantxikuarra” esanda...

KONDEA: Lehengoari eusten diot. Besterik

MURGIA: Ez.

KONDEA: Igo daitezela Madalen, Petra eta Konstantza nire emaztea, hitzarmena sinatzera.


BOSGARREN EKITALDIA - HITZARMENA

Kondea tente dago, erdian, eta beste guztiak bere atzean eta zutik.

KONDEA:... Gura duenak izan du aukera hitzarmenaren puntuak aldatzeko, eta uste dut ondo dagoela. Zuek, Garibaitarrok?

MADALEN: Ezkonberriena kentzeko eskatuko nizun.

KONDEA: Zer dela eta ezin dizkiet utzi nire ondorengoei neuk jasotako eskubideak?

PETRA: Antzinako kontuak direlako. Gizartea aldatuz doa, eta eskubideak eta ohiturak eguneratu egin behar dira.

MURGIA: Nik ere, ibaian arrantzan egitearena kentzeko eskatu nuen.

KONDEA: Gebaratarrok geureari eutsi behar diogu. (Haserre samar) Hori onartu ezean burua moztuko nizula aginduta daukat!

MURGIA: (On beharrez) Hara, konde jauna, nahi adina leku dago denontzat arrantzarako.

MADALEN: Murgiak burua ondo dauka lepo gainean.

PETRA: Nork ordaindu behar dizkizu bestela eskatu zenituen 3.000 dukatak?

KONDEA: Nola? Nik 8.000 eskatu nituen. Eta gutxi zirelakoan. Zer gura duzue, Oñatiko kondea gortean barregarri geratzea? Besteen tamainan ibili behar duzu, soldadu nahiz diru aldetik.

MURGIA: Oñatiarron kontura ez duzu inora joan beharrik. Gu nahikoa gara geure burua ordezkatzeko.

KONDEA: (Murgiari begira) Zeure maizterrak ere laster hasiko zaizue jabetza-agiriaren eskean.

MURGIA: (Ez zuelako halakorik uste) Ez kezkatu nire ondasunekin.

KONDEA: Baina ez zarete ohartzen inguruan ez dagoela Oñati bezalako herririk? Denak daudela gure inbidian?

MADALEN: Jakituria eta monumentu aldetik, nabarmena da hori.

PETRA: Baina ez foru edo eskubideengatik.

KONDEA: Azken hitza doakizue. Aurtengoz 4.000 dukatekin egingo dut, baina datorren urtean zerga-kontuak berriro aztertu beharko ditugu.

PETRA: (Seinalatuz) Jaumendin duzun urkamendia kendu eta kontzejuarena ipiniko nuke nik.

KONDEA: Jendeari nire presentzia adierazteko dago. Ez dezatela ahaztu Oñatiko konderrian bizi direla.

MURGIA: Zergatik ez dugu kentzen betiko? Ez kondearen eta ez alkatearen urkamendirik ez litzateke gehiago herritarren begi-bistan egongo.

KONDEA: (Zalantzakor) Urtebeterako proba egingo dugu... Ez sekula ahaztu gizarteko egiturak bata bestearen arrimuan irauten dutela. Nireak moteltzen saiatzen bazarete, zeuenak makalduko dira hurrengo.

MURGIA: Arrasate eta Bergarako maiorazkoak, Azpeitiko eta Tolosako jaunak hemengoak beste badira, foruei eskerrak da.

PETRA: (Murgiari begira) Aurtengoz... Hitzarmen hori sina dezagun.

KONDEA: Luzaroan irautea gurako nuke.

MADALEN: Zuri egoera dagoenetan mantentzea komeni zaizulako.

KONDEA: Denoi, Madalen anderea, denoi... (Mahaian dagoen hitzarmena sinatzera doa, pauso tentez eta patxadan. Jesarrita sinatzen du, ohituta dagoela adieraziz. Ondoren beste laurak sinatzen dute. Erdira joanda, ikusleei begira, tente)

Txalo bero bat sinatzaile guztiei, 1542ko egun historiko honetan!

Kondearen atzean, Murgia ez ezik beste hirurak lerroan egongo dira, eta eskuma jasoko dute jendea agurtzen. Halako baten, giro onean doaz, abeslaria hasten den bitartean.


Bertsoak - Amaierakoak

Gebaratarra kondea_zelako
mantendu gura_eskumenak,
jauntxoak ere baziren hemen
ganboatar ta oinaztarrak.
Txantxikuarron urte luzeko
borroka ta eztabaidak,
mila bostehun ta berrogeitabian
izan zituzten etenak,
baina herrian ez ziren ase
askatasun-egarriak.

Antzerkia amaitu da eta,
jende prestu ta jatorra,
etorri zaretelako denoi
benetan gure eskerra.
Hurrengoan ere asmatuko dugu
zerbait zuzen edo_okerra,
zaletasuna dugun artean
biziko da_euskara zaharra;
afalordua heldu zaigu ta
zuentzat gure agurra!


1760. urtea: Unibertsitateko amodiozko epaiketa.

PERTSONAIAK - Agertokian azaltzen diren eran
1- Errektorea: Andres Zabala
2- Irakaslea: Juan Mari Elortza
3- Joxepa Olazaran, neskaren ama: Elisabeth Igartua
4- Paula Olazaran neska: Irati Madina
5- Maritxu Mendizabal, ikaslearen ama: Karmen Biain
6- Rafael Mendizabal, ikasle 1:
- Ikasle 2, 3, 4 eta 5.

Bertsoak - Hasierakoak

LEHENENGO EKITALDIA - Errektorearen gelan
Errektorea eta Eskribaua

BIGARREN EKITALDIA - Unibertsitate giroa
Unibertsitate giroa: ikasle denak

HIRUGARREN EKITALDIA - Olazarandarrak
Errektorea, Eskribaua, Joxepa eta Paula Olazaran

LAUGARREN EKITALDIA - Mendizabaldarrak
Errektorea, Eskribaua eta Maritxu Mendizabal

BOSGARREN EKITALDIA - Rafaelekin
Errektorea, Eskribaua eta Rafael

SEIGARREN EKITALDIA - Erabakia
Eskribaua, Errektorea, Joxepa, Maritxu, Paula eta Rafael.

AKZIOA ETA DEKORATUA

Antzerki labur honen oinarrian, 80ko hamarkadaren hasieran lehen aldiz antzeztu genuen “Lizargarateko Txamao” herri antzerkia dago. Ordu eta erdi irauten zuen lanak, eta pertsonaia askok hartzen zuten parte, herri antzerki arloan kokatuz. Oraingoan bezala, Sancti Spiritus unibertsitateko klaustroan antzeztu genuen.

Oñatiko Sancti Spiritus unibertsitatea da Euskal Herrian eraiki zen lehena, 1540ko hamarkadan. Eta letra-gizon, eskribau eta kontulari bikain ugari atera zen bertatik. Sei mila biztanle inguruko herri baten berrehundik gora ikasle bizitzeak, garai hartan ikasleak bertan hartzen baitzuten ostatu, giro berezia sortzen zuen. Eta hori islatu nahi du 1760. urtean kokatu dugun antzerki honek.

Sei ekitalditan egituratuta dago, eta antzerki honen akzioaren oinarrian bi gai desberdin, nahiz eta osagarriak, daude:

A- Batetik, hemezortzigarren mendeko aberatsen eta herritarren arteko tirabirak, bikote gazte baten amodio-historia ardatz gisa hartuta. Hain zuzen ere, harreman horrek bi familien artean eragin zuen auzia garatzen da. Zortzi ekitalditatik zazpi horretara bideratuta daude.

Auzia benetan gertatu zen garai hartan, eta unibertsitate bertako idazkarien liburuetatik dago hartuta hari nagusia. Egia esanda, auzi desberdinak hartu dira kontuan lana idazterakoan, bakoitzarengatik pasarte eta gertaera esanguratsuenak jasoz. Eta ondoren, dena atondu da ikuskizuna erakargarria egiteko, inor aspertu gabe, benetako auzietan pasatzen zen bezala.

B- Bestetik, irakasle zein ikasleen bizimodua, eta ikasleen eta herriko gazteen arteko harremanak jasotzen dira. Gehienetan adiskidetsuak izaten ziren, baina ez beti.

Akzioa unibertsitateko klaustroan egiteko prestatuta dago. Beheko alde guztia aulkiz beteko da, erdiko pasabidea ez ezik. Jendeak beheko eta lehenengo solairuko arkupetatik ere ikusi ahal izango du, zutik. Dekoratua xumea izango da, klaustroaren kantoi baten sei metro bider seiko oholtza. Bertan, aulki dotore bat egongo da errektorearentzat, aulki arrunt bat eta mahaia eskribauarentzat, eta honen parean bizkarralderik gabeko aulki luze samar bat, lekukoak eta bisitariak jartzeko. Hor goian antzeztuko dira auziarekin zerikusi duten ekitaldiak. Ikasleen arteko ekitaldia, berriz, klaustroko arkupetan izango da.

Klaustro barnean egiterik ez balego, unibertsitate aurrean ere ager daiteke obra hau.

Lan luzean hogeita bost bertso abesten ziren, banaka, binaka, hirunaka edo launaka, ahots batera edo bitara. Guztira hamaika aldiz, eta doinu ez- berdinekin, bertsolaritzako ohiko doinuak erabiliz, Hego Euskal Herrikoak zein Iparraldekoak. Lan labur honetan, bost bertso eskaintzen dira.

Grabatutako musika ere erabiliko da hasieran, ikasle-giroko pasartean, “Gaudeamus Igitur” abesti akademikoa hain zuzen.

Jantziei buruz, herritar arruntek euskal jantzi tradizionalak eramango dituzte. Mendizabaldarrek, berriz, jantzi dotoreak, antzerkirako egindakoak. Eta garai hartako margoetan oinarrituta, jantzi bereziekin azalduko dira errektorea, eskribaua, irakaslea eta bost ikasleak.


Bertsoak – Hasierakoak

Aloña Mendi aldamenean
leku zabal ta lasaian,
Oñati zeharo murgildu da
Kilometroetako jaian.
Plaza eta kalean (e)
armonia onean
jendea dabil gustura,
jai giro honetan orain
dator antzerkia ikustera.

Gaurko antzerki apal honetan
agertuko dugun gaia,
mila zazpiehun ta hirurogeian
hemen gertatu zena da.
Esandako guztia (e)
gehiena da egia
gu ez gara ta gezurti,
gure historia oroituaz
gora dezagun Oñati.


LEHEN EKITALDIA - ERREKTOREAREN GELAN

Agertokia errektorearen langela da, eta bertan garatuko da obra guztia. Bakoitza bere lekuan, errektorea eta eskribaua ia antzerki osoan han egongo dira. Hasieran, eskribaua idazten dago, errektorea sartzen denean.

ESKRIBAUA:... (Akta-liburuan idazten ari da, zintzo) Egun on, errektore jauna!

ERREKTOREA: (Tente eta soseguz sartzen da, nagusia bera dela nabarmen adieraziz) Egun on, eskribau jauna (Eskua emango dio bere lekuraino joanda).

ESKRIBAUA: Nola joan dira Gabonak?

ERREKTOREA: Betiko antzera. Etxean, senideekin. Eta zuretzat?

ESKRIBAUA: Hainbestean ere...

ERREKTOREA: Ezer berririk badugu?

ESKRIBAUA: Gauza handirik ez... Oraindik ez dut Larrañaga jauna ikusi. Ez dakit etorri den, edo ezbeharren bat izan duen. Markinatik hona nahiko bide txarra dago, eta negu partean, badakizu... Edozer gauza gerta daiteke. Hortik aparte, gaur jakingo dugu ikaslerik falta den ala ez... Ziur asko, ez ziren denak iritsiko.

ERREKTOREA: Ondo dago. Ea bihar goizean ziur esaten didazun. Gutunik etorri zaigu?

ESKRIBAUA: Bai, pare bat… Bata Alcala-ko unibertsitatekoa, eta bestea hemengo ikaslea izandako Xegundo Garaialde ataundarrarena (Errektoreari eskuratzen dizkio).

ERREKTOREA: Ea ba, aurtengo urte hau ondo joaten zaigun. Bakean eta alaitasunean... Lan asko eta egoki egiten badugu, fruitu onak jasoko ditugu, eta horretan saiatzeko premian gaude...

ESKRIBAUA: (Jarraipena egiten duela erakutsiz) Oraindik Justinianoren zuzenbide liburuak ematen zabiltza?

ERREKTOREA: Bai, hirugarrena amaitzen dihardugu, irizpen juridikoen Digesto izenekoa. Lan bat egiteko eskatuko diet gaurko klasean.

ESKRIBAUA: Eta zer berri ikasleak? Ondo jasotzen dute esandakoa?

ERREKTOREA: (Sorbaldak eta eskua apur bat jasoz) Denetik dago. Baina gehienek ondo jarraitzen didate. Bueno, banoa berandu baino lehen. Gaur behintzat fin has gaitezen, komeni zaigu eta. Kanpai- hotsa gela barruan entzun nahiko nuke.

ESKRIBAUA: Ondo joan, eta hobeto hasi.

ERREKTOREA: Bai... Gero arte.

Errektorea astiro ateratzen da, eskribauari agur keinua egin ondoren burua apur bat makurtuz.


BIGARREN EKITALDIA - UNIBERTSITATE GIROA

Goiko solairuko izkina baten dagoen kanpaiaren hotsa entzuten da, jolas-ordua dela adierazten duena.

Beheko ikasgela batetik bost ikasle irteten dira, jolaserako gogoarekin, “Gaudeamus igitur” abestiaren soinua entzuten den bitartean.

Ikasleak arkupetan jolasean hasten dira, alai eta geldigor, trapuzko pilota koloredun bat elkarri jaurtitzen, erdian geratzen denak harrapatzeko.

Minutu erdi bat pasatu ondoren, kanpai-hotsa entzuten da berriro, eta errektorea gelara doa. Bera sartuko da lehenengo klasean, eta berehalaxe ikasleak.


HIRUGARREN EKITALDIA - OLAZARANDARRAK

Gelan eskribaua bakarrik dago, lanean, Olazarango Joxepa eta Paula sartzen direnean. Joxepa herriko etxekoandre arrunt bat bezala jantzita dator, eta lanean ohituta dagoen itxura du. Bere alaba aldamenean geratuko da, apur bat atzerago.

JOXEPA:... (Erdi lotsaz, baina irmo) Egun on. Berori da errektore jauna?

ESKRIBAUA: Ez, ni eskribaua nauzu. Zer gertatzen da?

JOXEPA: Ez, ezer ez. Errektore jaunaren bila etorri gara, eta berarekin egon gura nuke.

ESKRIBAUA: Niri esateko modukoa ez da orduan?

JOXEPA: Barkatu jauna, baina ez.

ESKRIBAUA: Horrela baldin bada, egon apur batean jesarrita, laster etorriko da eta. Orain eskola ematen dihardu, eta berehalaxe amaituko du.

Joxepa eta Paula jarlekura doaz, urduri xamar, ama aurretik eta alaba ondoren. Laster dator errektorea.

ESKRIBAUA: Errektore jauna, hauek zurekin egotera etorri dira.

ERREKTOREA: Zer dugu?

JOXEPA: Ni...

ERREKTOREA: (Eskribaua seinalatuz) Lasai horrengatik. Hemengo eskribau jaunaren aurrean edozer gauza esan dezakezu. Hitz egin ezazu beldurrik gabe.

JOXEPA: Olazarango Joxepa naiz, Oñatiko alaba. Mendiko kalean neure gizon eta familiarekin bizi naizena. Eta gure etxea kale-baserria denez, bertako lanetik bizi gara. Bi seme-alaba ditugu, eta hauxe da gure alaba, Paula.

ERREKTOREA: (Abegikor) Eta zer gertatzen zaizu niregana etortzeko?

JOXEPA: Badaki berorrek gaurko gazteak nolakoak diren eta... Paula ere gaztea da, eta adin onekoa.

ERREKTOREA: Eta zer? Hustu egizu zure barru hori beldurrik gabe, Joxepa, lasai entzutekoa naiz eta.

JOXEPA: Paula umedun dagoela! Hiru-lau hilabetekoa!

ESKRIBAUA: Haurdun esan nahi duzu? Eta horrekin zatoz guregana?

JOXEPA: Norengana bestela, errektore jauna? Gauza horiek ez dira bakarrean egindakoak izaten. (Alabari begira) Honek esaten duenez, hemengo ikasle batek badauka horretan zerikusirik.

ERREKTOREA: Horrela al da, Paula? Nor da?

PAULA: Rafael, errektore jauna.

ESKRIBAUA: Rafael bai, baina zein Rafael?

PAULA: Rafael Mendizabal. Badaki berorrek non dagoen Kale Barriako aroztegia? Ba hurrengo etxean bizi da, eta hemen dihardu ikasten.

ERREKTOREA: Ondo ezagutzen dut. Eta ziur zaude bera dela?

PAULA: Bai, errektore jauna. Gaztetan, lagunartean, txirikiletan eta jolasean sarritan ibilitakoak gara elkarrekin. San Martinera joaten ginen denok, igandero. Buruhandietan ere, (Irribarretsu) hamaika lasterka egin dugu, biharamun egunetan eta auzoko jaietan. Rafael eta biok aspalditik gara ezagunak, lagunak...

ESKRIBAUA: Eta berak ezetz esango balu?

JOXEPA: (Gogoz) Ezin du hori esan!

ESKRIBAUA: Zergatik ez, frogarik ez baldin badugu?

JOXEPA: Ez da nahiko froga nire alabak esaten duena?

ESKRIBAUA: Ez da horregatik, mutil hori izan den ala ez baino.

JOXEPA: Zein ba? Gure alaba fina eta bizimodu zintzokoa da! Eta oso etxekoia!

ERREKTOREA: Guk ez dugu hori zalantzan jartzen. Baina guk jarri ez arren, beste batzuk ipin dezakete.

JOXEPA: Ezin izango dute.

ESKRIBAUA: Eta bera, Rafael, jakinaren gainean dago?

PAULA: Gabon aurretik esan nion eta... (Lurrera begira) Ezin dela ezkondu erantzun zidan.

JOXEPA: Horretxegatik etorri gara berorrengana, errektore jauna. Gauza batzuetarako gizona baldin bada, beste batzuetarako ere izan dadila.

ERREKTOREA: Eta zer nahi duzue orain?

JOXEPA: Hau garbi uztea. Herriko alkatearengana jo dugu, eta hark esan digu arazo honetan berori dela epaile nagusia, Rafael unibertsitateko ikaslea delako. Berak ez daukala zerikusirik estudianteen gorabeherekin.

ESKRIBAUA: Horrelaxe daude jarriak hemengo legeak.

JOXEPA: Orduan, berorrek esan beharko du zer egingo dugun. Kontatu diogu berorri zer gertatu den, eta nolako egoera larrian agertzen garen. (Esku biak zabalduz) Hemendik aurrerakorik ez dakit. Bakar bakarrik, (Serio, eta ozen) hau nolabait konpondu beharrean gaudela.

ERREKTOREA: Zerbait egin beharko dugu... Horrelako kasuetan, alde batak auzia sartzen dio besteari, eta ikusten dudanez, zuek horretarako prest zaudete.

JOXEPA: Hala baldin bada, aurrera auzi horrekin.

ERREKTOREA: Eskribau jauna, lana dugu. Has gaitezen oharrak hartzen. (Paulari, gozo) Non izan zen eta noiz hasi ziren zuen... Zera... Bueno, horixe.

PAULA: Ez dakit berorrek dakien, baina gure baratzea Bidaurreta aldean dago (Eskuarekin seinalatuz), eta bertan lanean genbiltzala sarri etortzen zen Rafael paseatzen. (Maiteminduta) Han egoten ginen pozik ahapeka berbetan; batzuetan gehitxoago, eta beste batzuetan gutxixeago.

JOXEPA: Nik ez nuen entzuten ze kalamatrika erabiltzen zuten, baina haien irribarrezko aurpegiei begiratuta, nahikoa zen ulertzeko.

PAULA: (Errektoreari) Kale bazterretan jende guztia txutxu-mutxuka dabil gure familiaren ohorea gutxietsiz. Baina jakin ezazu aita errementarien ermandadekoa dela eta andero ibiltzen dela Korpus eguneko prozesioan, San Roke eramaten. Eta auzokoren bat gaixotzen denean, edo ezbeharren bat izan denean, ama beti egon dela laguntzeko prest, trukean ezer eskatu gabe.

ERREKTOREA: Barkatu Paula, baina ez didazu erantzun. Rafael nire ikaslea da, eta harrituta nago sortu den egoerarekin.

JOXEPA: Niri esan didanez, beti konpondu izan dira biak ondo, baina... beste hori, abuztuaren amaieratik San Migel bitarteko gauza omen da. Hitz politekin eta agindu askorekin engainatu zuela, eta honek dena sinetsi. Bene benetan sinetsi gainera! Bi aldiz: behin, eguerdiko hamabi t’erdiak aldera Larrastegiko Juanen etxe ostean, eta beste behin Maria Umerezen oilategi ondoan, arratsaldeko zortziak aldera.

ESKRIBAUA: Eta nola konpondu nahi duzue arazo hau?

JOXEPA: Lehen esan dudan moduan: ezkonduta.

ESKRIBAUA: Eta, ez duela nahi esaten badu?

JOXEPA: Ezin du hori esan! (Haserre, eta ahotsa altxatuz) Eta ezkontzerik ez baldin badu nahi, gutxienez legearen aurrean umea ezagutu beharko du. Eta berrehun dukat eman, izango du premia mantenurako eta, hazi artean behintzat. Hau ere ez baldin badu nahi, orduan Afrikako kartzeletara bidali, hantxe lizundu arte!

ERREKTOREA: Txarrean baino, onean konpontzea hobe izango da.

JOXEPA: Barkatu errektore jauna, baina odola berotzen zait berehala.

ERREKTOREA: Ez da ardura. (Eskribaua seinalatuz) Eskribauak jaso ditu zuek esandakoak, eta auzi hau martxan dago. Lehenengo, unibertsitateko txinelak Rafael bertako kartzelara eramango du arazo guztia argitu arte. Arratsaldean bertan joango da eskribaua Rafaelen etxera, albiste hauek ematera.

ESKRIBAUA: Ondoren, alde bietako lekukoei entzungo diegu. Hasi beraz, Joxepa anderea, lekuko bila. Rafaelen familiari berdin egiteko eskatuko diogu. Eta lekuko guztiei entzundakoan, Errektore Jaunak erabakia hartuko du.

ERREKTOREA: Patxadan egon zuek, eta zerbait balego, jakinaraziko genizueke.

JOXEPA: Konfiantza horrekin geratzen gara.

ERREKTOREA: Joan zaitezte bakean, mundu honetan dena konpontzen da eta, Jainkoaren laguntzarekin.

Ama-alabak lasai doaz agertokiaren atzeko aldetik irtetera, ama aurretik eta alaba ondoren. Errektorea eta eskribaua gertatutakoari buruz hitz egiten hasiko dira, baina ez da entzungo.


LAUGARREN EKITALDIA - MENDIZABALDARRAK

Errektorea eta eskribaua bertan daudela, Maritxu Mendizabal sartzen da. Aurreko emakumea baino dotoreago jantzita dago, eta bere ibilera ere tenteagoa da.

MARITXU:... (Ziurtasunez hasten da hitz egiten, horrelako tokietara ohituta dagoen adierazle) Egun on, jaunak. Rafael Mendizabalen ama naiz, eta berorrekin hitz egin nahiko nuke.

ERREKTOREA: Zain ninduzun.

MARITXU: Zer dela eta sartu duzue gure semea unibertsitateko kartzelan? Kulparik duen ala ez jakin gabe?

ESKRIBAUA: Auzi hau burutu arte.

MARITXU: Eta bi edo hiru hilabete irauten baldin badu? Ezingo du ikasi, eta aurtengo ikasturtea galdu egingo du.

ERREKTOREA: Arrazoia duzu. Hori konpontzeko zera egin dezakegu, hogeita hamar errealeko fidantza aurreratu dezakezu, eta zeu arduratu Rafael Oñatitik atera ez dadin.

MARITXU: (Dirua ematen diola) Tori. Hola behintzat ez gara gizona eta biok kezkatan egongo. Badaki berorrek bart gauean ez dugula begirik batu? Izan ere, nork pentsatuko zuen halakorik gertatuko zenik? Hori egin guri! Aurpegia behar da gero, e!

ESKRIBAUA: Zergatik diozu hori?

MARITXU: Dena gezurra delako! (Biei begira) Gure Rafael mutil zintzoa eta jatorra da. Olazarandarrek diotenez, bi bider ibili da Paularekin ze... horretan, behin eguerdian eta bestean zortziak aldera. Eta bata ere ezin daiteke egia izan, guk hamabietan bazkaltzen dugulako eta zortzietan afaldu, arrosario santua errezatu ondoren. Neuk dakidanez behintzat, Rafael beti izan da etxean otorduetan. Hortik ikusten da besteak gezurretan ari direla. Gainera, Rafael egunero Abemariak jo orduko etxeratzen da, eta ez da sekula gauez irteten. Paula berriz...

ESKRIBAUA: Besteok ez dute hori esaten.

MARITXU: Zer esango dute bada? Hori zabaltzea komeni zaie! Nik esatea ez da egokiena, baina Rafael etxe onekoa da, lege-ikaslea, eta etorkizuneko mutila.

ERREKTOREA: (Gelan paseatzen hasten dela, alde batetik bestera) Jarraitu, jarraitu. Neuk izan behar dut epailea, eta ez nuke ezjakinean egon nahi.

MARITXU: Nik ez dut uste neska hori gure mutilarekin ibili denik... lan horietan. Baina horrela izanda ere, ez zen gurea gizon bakarra izango. Esaten dutenez, buruarin eta belendrin xamarra da neska hori, eta ikusi izan dute beste batzuekin ere. Lekukoak baditut, bat eta bi baino gehiago, premia izanez gero, hona hitz egitera etortzeko gertu egongo liratekeenak.

ESKRIBAUA: Bere amak, Joxepak, fina eta etxekoia dela dio.

MARITXU: (Agudo) Ez dut esan fina ez denik. Fina eta polita izango da. Bakarrik esan dut, burua arin samarra daukala, eta ez dela uztarri batean lotuta egotekoa. Badago jendea han eta hemen ikusi izan duena.

ESKRIBAUA: Han eta hemen?

MARITXU: Itxura denez, iaz Bergarako ostatu baten ibili omen zen lanean, Aste Santutik uda parteraino, eta entzutea daukat hara joaten zen kinkilari frantses edo katalan baten adiskidea zela. Eta behin baino gehiagotan opariak hartu zituela harengandik: gonaren bat eta tela-zatiren bat. Kinkilari hori ezaguna da, noizean behin Oñatira ere etortzen delako. Orduan, uda partekoa bada gauza hori, izan daiteke... Izan daiteke.

ESKRIBAUA: Kaskal asko dabil kaleetan txutxu-mutxuka, eta entzutearekin bakarrik ez goaz inora auzi honetan.

MARITXU: (Haserre antzean entzundakoarekin) Errementariko Andresak aurkitu zion Paulari Bergarako ostatuan lana, eta prest dago testigantza emateko. Paula zela eta ez zela, kexa bat baino gehiago hartu zuen. Lanean fina da, baina nola neskatila polita den, ba horrek harrotu egin zuen; eta esan zidatenez, hara heltzen ziren gizonekin berehala egiten zen lagun, gero batari eta besteari zirikatzen ibiltzeko. Ostatuko etxekoandreak behintzat, susmo txarrak zituen.

ESKRIBAUA: Geure aurrean aitortu behar dute lekukoek, esandako guztia egia izango dela Gurutze Santuaren aurrean zin ondoren.

ERREKTOREA: Beinke. Urliak esan duela eta, hori ezta formalidadea erabakiak hartzeko.

ESKRIBAUA: (Errektorea seinalatuz) Sasi-letratu ospea ipiniko diote bestela.

MARITXU: Horrez gain, ematen duenez Mazpelako batekin ere harremanak izan omen zituen iaz. Mutil honen izena ez dakit, baina denak Arrangorri deitzen diote. Dakidanez, azken aldera ez dabil Oñatin. Eta pentsatzekoa da zergatik alde egin duen.

ESKRIBAUA: Mutikote kankailu bura? Ez zait iruditzen. (Errektoreari) Kontu horri beroenak kendu beharko dizkiogu.

ERREKTOREA: Ez daukat batere arazorik istorioak entzuteko, baina, mesedez Maritxu, izenak jakitea komeni zaigu.

MARITXU: Atzo bertan, batek aitortu zidan ikusita dagoela bera Patxi Haundiren tabernan, Paula, Arrangorri horren belaun gainetan jarrita. Eta tabernan hala ibiltzeko, pentsatu dezake berorrek, beste leku batzuetan...

ERREKTOREA: Ondo dago. Besterik badakizu?

MARITXU: (Bere buruari garrantzia emanez) Orain dela berrehun eta hogei urte Rodrigo Merkado Zuazola apezpiku jaunak unibertsitate hau jasoarazi zuenean, ospetsu bihurtzea nahi izango zuen. Eta hemengo ikasleak sendagile bikainak izatea, edota legegizon eta eskribau paregabeak, herririk nagusienetan eta erakunde garrantzitsuenetan kolokatzeko. (Errektoreari, zorrotz) Baina fama eta izen onari eusteko, honelako gauzak mesede gutxi egiten diote unibertsitate honi. Auzi hau hainbat eta agudoen amaitzea hobeto, zarata gutxi aterata.

ESKRIBAUA: Argibideak eta lekukoak bilatzeko, nahikoa dira hogeita hamar egun?

MARITXU: (Irribarrez, auzia irabazita ikusten duelako) Denbora larregi da. Aste betean aurkituko dut gura adina argibide, bai horixe!

ERREKTOREA: Ados. Aste betean prest izango gara zure lekukoek diotena jasotzeko.

MARITXU: Hemen izango naiz. (Buelta eman ondoren, Maritxu patxadan doa)


BOSGARREN EKITALDIA - RAFAELEKIN

Errektorea eta eskribaua bakarrik daude.

ESKRIBAUA:... Alde bakoitzeko zortzi lekuko pasatu dira hemendik, errektore jauna. Ilun samarra dugu irtenbidea?

ERREKTOREA: Ezta erraza, ez.

ESKRIBAUA: Nahi duzu lekuko gehiagori deitzea?

ERREKTOREA: (Paperei begira, buruarekin ezetz)

ESKRIBAUA: Nire iritzia emango dizut orduan.

ERREKTOREA: Nik adina entzun duzu, eta beharbada argibideren bat emango didazu.

ESKRIBAUA: Oraindik zertxobait falta zaizu.

ERREKTOREA: Oraindik zertxobait? Badakizu zenbat lekuko pasatu diren?

ESKRIBAUA: Bai, ondotxo dakit... Asko izan dira, baina niretzat beste bat falta da.

ERREKTOREA: Nor?

ESKRIBAUA: Rafael!

ERREKTOREA: Jakina! Eskribau jauna, portatu zara! (Errektoreak pozik ematen dio eskua eskribauari, eta Rafaelen bila bidaltzen du)

Laster agertzen dira biak.

ERREKTOREA: Ongi etorri, Rafael. Zer moduz moldatu gara azkenengo azterketetan?

RAFAEL: (Eskribaua bere mahaira doan bitartean, Rafael erdian dago, urduri samar) Gustura geratu naiz, errektore jauna. Auziak eragin zizkidan beldurrak uxatu, eta denak gainditu ditut.

ERREKTOREA: Nabarmentzeko notaren bat, bai?

RAFAEL: Zuzenbide administratiboan bikain atera dut, eta erromatarrean cum laude, errektore jauna. Ikasketak burututakoan, idazkaria izatea gustatuko litzaidake, numerotan baino hobea naizelako letretan. Gainera, eskola orduetatik kanpo, lehenengo kurtsoko hasi berriei klase batzuk ere ematen dizkiet, Ulpiano eta Teodosio juristen saioak gehien bat.

ERREKTOREA: Galdera pare bat bakarrik egingo dizut, Rafael.

RAFAEL: Berorrek nahi dituenak, errektore jauna.

ERREKTOREA: Gabonak aurretik, Paulak berarekin ezkontzeko eskatu zizun, ezta?

RAFAEL: Bai, errektore jauna.

ERREKTOREA: Eta ezetza jaso zuen?

RAFAEL: Horrelaxe da, errektore jauna.

ERREKTOREA: Ezetza eman baino lehenago, etxean komentatuko zenuen, jakina.

RAFAEL: Bai, errektore jauna. Aitari eta amari aipatu nien.

ERREKTOREA: Ederki. Gauza bat esan behar dizut: badakidala nor izango den Paularen senarra: Bartolo!

RAFAEL: (Harrituta, eskuak burura eramaten dituela) Bartolo? Badaki berorrek nolakoa den arlote hori?

ERREKTOREA: Ez, ez, nahastu egin naiz. Arrangorri esan beharrean, Bartolo esan dizut. Arrangorri da, bai. Garbi dago. Paulak Arrangorrirekin ezkondu beharko du.

RAFAEL: (Ozen) Arrangorrirekin? (Esku biak erabat zabalduz) Basakristau hutsa da hori baina?

ERREKTOREA: Bai. Ez daukat inolako zalantzarik. Dena dela, ez esan inori bihar arte. Bihar jakingo da herri guztian. Zuri, lasai egotearren aipatu dizut, bestela kezkati egongo zinela eta. Isilik gordeko duzu orduan?

RAFAEL: Bai, errektore jauna. Baina nik... (Mikrofonotik alde, eta umil doa errektorearengana. Zerbait esaten dio belarrira, eta biak alde egiten dute, errektoreak eskua Rafaelen bizkarrean ipinita.)


SEIGARREN EKITALDIA - ERABAKIA

Joxepa eta Maritxu langelan sartzen dira. Bakoitza alde banatan ipiniko da, elkarri ia aurpegira begiratu ere egin gabe.

JOXEPA-MARITXU:... Egun on jaunak!

ERR-ESK: Baita zuei ere.

ERREKTOREA: (Zutitu ondoren, bere lekutik ekiten dio) Luze joan zaigu auzi hau, alde biek arrazoiak bota dituzte. Badaukazue beste esatekorik erabakia hartu baino lehen?

JOXEPA: Nire aldetik ez, jauna.

MARITXU: Niretik ere ez.

ERREKTOREA: Niri, oraindik, zer edo zer falta zait... Zuek Maritxu, aurrekoan esan zenigunez, eguerdiko hamabietan bazkaltzen duzue egunero etxeko denok, eta zortzietan afaldu arrosario santua errezatu ondoren, ezta?

MARITXU: (Ziur) Bai jauna.

ERREKTOREA: Eta, zure ustez, Rafaelek ez du inoiz otorduetan huts egin.

MARITXU: Ez jauna. Mutil fina da, eta beti egoten da ordu horietan etxean.

ERREKTOREA: Baina, senarrarekin kanpora joan beharra izaten duzulako, noizean behin ez zarela etxean egoten ere egia da.

MARITXU: Bai jauna. (Apur bat urduritzen hasi da) Dendariak garenez gero, batzuetan herritik irten beharrean agertzen gara, egun bat edo birako.

ERREKTOREA: Eta uda partean edo San Migel inguruan, irten beharrik izan zenuten?

MARITXU: Ez naiz ondo gogoratzen. Baliteke.

ERREKTOREA: Ondo da. Horixe jakin nahi nuen erabakia hartu aurretik.

Errektoreak keinu bat egiten dio eskribauari, eta hau kanpora doa.

Zutitu ondoren, errektorea emakume bien erdian ipintzen da, tente. Eta era solemnean jarraitzen du.

ERREKTOREA: Jaun-andreok, hauxe duzue epaia...

Eskribaua Rafael eta Paularekin sartzen da, eta errektorearen alde banatara eramaten ditu. Honek bioi eskutik heltzen die, bienak aurrean uztartuz.

ERREKTOREA: (Dotore eta ozen) Ni neu izango nauzuela, Paula Olazaran eta Rafael Mendizabal ezkonduko dituen apaiza!


AMAIERA


1845. urtea: Gipuzkoan anexionatu zenekoa.

PERTSONAIAK - Agertokian azaltzen diren eran

Musika: Xabier Oregi, Rosita Markuleta, Jose Luis Bikuña (teklatua)

1- Juan Bautista Kortabarria alkatea: Ixidro Palacin
2- Bixente Artazkotz, komisioko burua: Enrike Olalde
3- Kale Barriko Madalen dendaria: Ana Mari Markuleta
4- Araotz auzoko Migel baserritarra: Migel Angel Agirre
5- Etxaluzeko Maria Gomendio anderea: Maritxu Baños

Bertsoak - Hasierakoak
LEHEN EKITALDIA - Udaletxean
Alkatea eta Komisioko burua

BIGARREN EKITALDIA - Artazkotzekin
Alkatea eta Komisioko burua

HIRUGARREN EKITALDIA - Kaletarrekin
Alkatea eta dendaria

LAUGARREN EKITALDIA - Auzotarrekin
Alkatea eta baserritarra

BOSGARREN EKITALDIA - Jauntxoekin
Alkatea, Komisiokoa eta Gomendiotarra

SEIGARREN EKITALDIA – ERABAKIA
Alkatea, Komisiokoa, kaletarra, auzotarra eta jauntxoa.
Bertsoak - Amaierakoak

AKZIOA ETA DEKORATUA
Udaletxearen aldamenean dagoen Lazarragatarren jauregiko lorategian antzeztuko da, Foruen Enparantzatik gertu.


”Bertsoak – Hasierakoak”

Aloña Mendi aldamenean
leku zabal ta lasaian,
Oñati zeharo murgildu da
Kilometroetako jaian.
Plaza eta kalean (e)
armonia onean
jendea dabil gustura,
jai giro honetan orain
dator antzerkia ikustera.

Gaurko gure lan apal honetan
agertuko dugun gaia,
mila zortziehun ta berrogeian
hemen gertatu zena da.
Esandako guztia (e)
gehiena da egia
gu ez gara ta gezurti,
gure historia oroituaz
gora dezagun Oñati.


LEHEN EKITALDIA – UDALETXEAN

Agertokian alkatea egongo da denbora guztian, eta batzarrera bertaratu diren herritarrak, aurreko lerroko aulkietan jesarrita egongo dira antzerki denean. Eta ikusleak atzean, lorategi erdi guztian ipinitako jarlekuetan.

ALKATEA: (Taula erdiraino doa, patxadan eta tente, bere aginte-makila eskuan hartuta)... Herritarrok... Herritar maiteok... Kontzejuak bere azken bileran erabaki zuenari jarraituz, eta Oñatiko herri guztiari deia pasatu ondoren, gaur, ostegunez, 1845. urteko irailaren hamaikan, hemen elkartu gara batzarrean alde batetik kontzejuko ordezkariak, eta beste aldetik, herri honetako auzo guztietako ordezkari eta auzogizonak, eta baita ere kaletarren ordezkariak eta jaun nagusienak. Denok elkartuta gaudenez gero, has dadila batzarra!

Lasai, alde batera eta bestera dabilela.

Ondo dakizue, jakin, zertara etorri garen hona, deialdia herriko bazter guztietara zabaldu da eta. Nire ustez, eta oso oker ez banabil, gaurko egun hau historiara pasatuko da. Ez letra handietakora beharbada (Eskuma gorantza jasoaz, azalpenak ematen dabilelako), baina bai gure herriko, Oñatiko historiara... gauzak ondo baldin badoaz behintzat. Gaur erabaki behar duguna, denon artean erabaki behar dugun hori, garrantzitsua da benetan, hau da, Oñati Gipuzkoa probintzia barruan sartzea gauza eta kontu danetarako, Mondragoe eta Legazpi, Bergara eta Urretxu dauden moduan...

Behean dagoen jendeari begira.

Norbaitek zerbait esateko gogoa baldin badu, izango du aukera, horretxetarako elkartu gara eta... Baina lehenengo, Ordiziara Junta Nagusira joan zirenei zer dioten entzungo diegu (Bixente Artazkotz dagoen lekua seinalatuz); izan ere, eurak dakite ondoen zer erabili zen hango batzarretan eta nola dauden gauzak... Hauen ondoren, auzotar eta kaletarrok esatekorik baldin badakozue, bota beldur barik. Eta denon iritzia entzun eta gero, erabakia hartuko da: baietza ala ezetza (Eskuina alde batera eta bestera mugituz), gehiengoak gura duena. Hasi gaitezen ba. Aurrera komisiokuak (Artazkotz igotzera gonbidatzen du, bera jarlekura doan bitartean).


BIGARREN EKITALDIA - ARTAZKOTZEKIN

Artazkotzek igotzen du taula gainera. Herriko jauntxoa dela igartzen zaio berehalaxe. Dotore jantzita, tente eta harroputz samar igotzen da, alboetara begiratu barik. Agertoki erdira ailegatutakoan, patxadan hasiko da.

ARTAZKOTZ:... Bixente Artazkotz nauzue, Lazarragatarren jatorrikoa, eta lehen alkate jaunak aipatu duen komisio horretako buru.

ALKATEA:... Bakarrik zatoz?

ARTAZKOTZ: Hona gora neu bakarrik agertzea erabaki dugu. Dena dala, hor dituzue komisioko lagunak eta nire emazte maitea, zeozertarako behar baldin baditugu (Lagunak eta emaztea seinalatzen ditu).

ALKATEA: Aurrera, horrela bada.

ARTAZKOTZ: Komisioan sei gara, eta denon artean erabakitzen genituen gai guztiak. Agustin eta biok jon ginen herri honen izenean Billafrankara orain dela hilabete, Gipuzkuako Batzar Nagusirako gonbitea jaso genuenean.

ALKATEA: Aurretik, kontatu egizkizu nolakoak izaten diren Batzar horiek.

ARTAZKOTZ: Aste bete irauten dute, eta lehenengo eta azkenengo egunak jai hartzen dira. Hasierako eguna izaten da ikusgarriena: meza nagusi ederra, prozesio eta guzti. Elizkizunen ondoren, bazkaria. Laurogei bat elkartu ginen: herri denetako ordezkariok, bertako kontzejukoak eta apaizak. Eta egunari amaiera emateko, jaia ospatu zen: dantzak, aizkol jokoak eta pilota partiduak. Astelehenetik aurrera, ostera, goizetik ilunkaraino lanean eten barik, gaiak erabakitzen, denon probetxurako.

ALKATEA: Guk, kontzejukook badakigu Gipuzkoan sartzeko zelako baldintzak jarri genituen, baina hemen jende gehiena ezjakinean dagoenez gero, komenigarria izango litzateke kondizio horiek gehihago argitzea.

ARTAZKOTZ: (Eskuan zituen paperak zabalduz) Hauek dira txantxikuarrok (Oñatiarron ezizena) jarri eta batzarrekoak onartu zituzten hiru baldintzok:

1. Ormaiztegitik Gatzagara zabalduko den erregebideak probintziaren gain joan behar du. Bi urteren epe barruan egin behar den bide hau Udanatik behera etorriko da, eta herri barrutik pasatu ondoren, San Prudentzioko bide gurutzeraino ailegatu.

2. Probintziak, orain dela gutxi arte unibertsitate zenari eta orain zoritxarrez institutu moduan dagoenari, urtero 20.000 errealen bidez lagunduko dio.

3. Egunen batean institutu hori berriz unibertsitate bihurtuko balitz, laguntza hori neurri egokian gehitu beharko litzateke. Hauetxek izan ziren baldintzok... Komisioaren ustez, hirurak dira komenigarriak Oñatiko herriarendako, ekarriko dituen abantailengatik.

ALKATEA: Ederto. Orain herritarren iritziak entzungo ditugu. Hurrean egon zaitez mesedez, geroago ere zure beharrean agertu geinke eta.

ARTAZKOTZ: Hortxe egongo naiz emaztearekin (Lekua adieraziz), eta gura duzunean, deitu... (Badoa, patxadan)


HIRUGARREN EKITALDIA - KALETARREKIN

Kaletar batek igotzen du. Itxura apaleko emakumea, etxekoandrea da.

MADALEN:... Madalen joskina naiz, Kale Barrikoa.

ALKATEA: (Apal, adiskidetsu) Zer daukazu esateko?

MADALEN: Gauza handirik ez. Gipuzkoan sartzea edo arabarrekin elkartzea niri berdin zait. Dena dala, nik esan gura nizuena hauxe da: baldintza, puntu, tratu eta legetikoen bestelako berba dotoriok alde batera utzita.

ALKATEA: Zela baztertuko ditugu baldintzok, gaurkoan horretarako batu baldin bagara?

MADALEN: Utz egidazu amaitzen. Niri unibertsitatea bere zereginera itzultzea gustatuko litzaidake. Unibertsitateak Oñatiri bizigiroa eta poza dakarkiola bistan dago.

ALKATEA: (Publikoan dagoen baserritar bat seinalatuz) Baserritarrek ez dute hori esaten.

MADALEN: Orain ikasle falta nabarmen igartzen da. Izan ere, institutu bihurtu gure unibertsitatea, Bergaran beste institutu bat dagoenean!

ALKATEA: Aldekoak bakean uztea hobe dugu.

MADALEN: Kaleak animatu eta denda-tabernak bete ditezen ikasle askoko unibertsitatea behar dugu.

ALKATEA: Korpusetako eta Sanmigeletako jaietan giroa moteldu egin dela dioenik bada.

MADALEN: Gure etxean ere hiru ikasle hartzen genituen, eta eurak mantenzteko ez genun larregiko buruko minik izaten: intxaur urtea zela, ba intxaurrak! Sagar urtea zela, ba sagarrak! Eta denok pozik. Orain ostera... Nire senarra iltzegina da, eta bere kofradian ere haserre daude.

ALKATEA: Hona ez gara herritarren arteko tirabirak entzutera etorri. Gipuzkoako anexioa da gaia.

MADALEN: Ugazaba-nagusiok ekartzen dizkiete totxoak lanerako, eurak ipinitako prezioan, eta eurei saltzen dizkiete derrigorrean iltzeok, inora bidaltzerik ez dutelako bestela... Eta irabaziak, norentzat?

ALKATEA: Inguruko herrietan hemengo antzera izango dira.

MADALEN: Iltzeginak ehun eta bederatzi dira, errementariak eta sarrailagileak ia laurogei, eta joskinak berriz, Oñatin berrogeita hamarretik gora izango gara. Ehulak, gorulariak eta kapaginak berriz, ia hirurogei guztira. Guk ematen diogu bizitza Oñatiri, eta ez eskribau, mediku, botikario, maixu, enpresariak edo dendariak.

ALKATEA: (Giroa berotu ez dadin) Utz ditzagun eztabaidak gerorako.

MADALEN: (Jaramon eginaz) Eta entzun duzue Ingalaterran lurrunezko motorrekin fabrikak egiteari ekin diotela? Ikatza botata, eurak bakarrik mugitzen dituzte poleak, gau eta egun, gura izanez gero. Ba omen dira lanlekuak bost eta hamar motor ipini dituztenak, bata bestearen atzetik. Fabrikak esaten diete. Gure betiko ofizioak ezkutatzeko arriskuan daude.

ALKATEA: Makinok egin dezatela lana, zeuek bista galdu arte lanean jo eta ke jardun beharrean.

MADALEN: Lan barik geratu, makinak egiten dutelako! Zela diozu hori? Gurean denon irabazien premian gaude. Ikusten nago dirudunak makinaz betetako fabrikak egingo dituztela han ta hemen, eta gu bezalakoak sobran, makinai begira, lan barik.

ALKATEA: Anexioarekin zerikusirik badako horrek?

MADALEN: (Esku biak zabalduz) Izango ez du ba! Gaudenetan jarraitzea komeni zaigu, lana mantentzeko! Denok lana edukitzeko, eta ez aberatsak bakarrik, makinok ekartzea debekatu egin beharko litzateke. Gipuzkoan sartzeak makinoiri atea zabaltzea besterik ez da.

ALKATEA: Atzera begira ezin gara bizi, Madalen. Etorkizuna berrikuntzetan dago. Itxura denez, Madriletik Pariserainoko trenbidea egitekotan dira, Donostiatik pasatuz.

MADALEN: Eta guri, zer?

ALKATEA: Trenori hemendik pasatuko balitz, laster amaituko lirateke gurdizain eta mandazain askoren bide nekoso eta ibilera negargarriak. Tren horiek edozein karga azkar eta ugari azkenengo bazterreraino eramateko gauza ei dira.

MADALEN: Akabo orduan gure bidezainok! Zazpi seme-alaba ditut eta, nor egin beharko dute lan?

ALKATEA: Trenbidea inguruan izan ezkero, Oñatin makinak fabriketan egingo lituzken iltzeak eta erremintak egun batetik bestera ailegatuko lirateke komeni den lekuraino: bai itsas aldera Ameriketara bidaltzeko, bai Bilboruntz edo Gasteizeruntz, gura bada.

MADALEN: Zela pasatu ahal izango du trenak gurea lako paraje menditsu eta aldrebesa? Aurkituko du bai beste pasabide aproposagoren bat.

ALKATEA: Kostatuko zaie! (Arabako mendiak seinalatuz) Non da Araba bitartean mendi bariko herririk? Doan lekutik doala tren hori, mendiok behin baino gehiagotan zulatu beharko dituzte. Zergatik ez orduan hemendik?

MADALEN: Oñatik ez du tren eta makina beharrik, bertako gazteak emigratzen ikustea nahi ez badu behintzat.

ALKATEA: (Mahaitik mapa handi bat hartzen du, eta zabaldu ondoren) Begira, bart gauean arkatzarekin mapa gainean jardun zuen, eta badakizu zerekin konturatu nintzen? Gasteiztik Donostiara arrasto zuzen bat egiten baldin bada, Oñati gain gainetik pasatzen dela. Bide motzena izanda, ez litzateke bat ere harrituko burdinazko trenbide hori gure herrian zehar egingo balitz.

MADALEN: Lanpostuak sutsituz, jakina. Ez dut garbi ikusten Gipuzkoan sartu ala ez sartzeko kontu horietan, noren interesak defendatzen zabiltzaten.

ALKATEA: Guztionak emakumea, guztionak. Gauza gehienetan probintzia horrekin aspalditxotik lotuta gauden ezkero, jarraitu dezagun azkeneraino.

MADALEN: Nire ustez denok lana mantentzeko, gauden bezala jarraitzea hobe da.

ALKATEA: Ondo dago, Madalen. Gero egingo dugu bozketa.

MADALEN: Hor izango naiz. Agur...

Madalen badoa, lasai.


LAUGARREN EKITALDIA – AUZOTARREKIN

Baserritar jantzitako auzotar bat igotzen da, urduri samar.

MIGEL:... Txantonbaldueneko Migel Angel naiz. Araotz auzokoak ere zerbait esateko badaukagula, eta horretara nator. Ez dakit gure auzoak aurrerakada handirik egingo duen giputxekin batuz gero.

ALKATEA: (Irribarrez) Araotzeako bidean dauden aldapekin, atzeraka ere konturatu orduko egin daiteke.

MIGEL: Beste batzuena hartu da kontuan? Galdetu zaie Arabako Batzarrekoei eurak zer pentsatzen duten? Ezingo didazue ukatu arabarrekin ere hartueman asko dagoenik.

ALKATEA: Kaletarrok ez zeukeagu (Seinalatuz) Larrea, Barria edo Zalduondoko jaietara joateko ohiturarik.

MIGEL: Oñatin garia, artoa edo soro gauzak falta direnean, nora joten dugu ba? Nondik ekartzen dira edaten ditugun ardo apurrok? Nora bidaltzen ditugu herriko oletan egindako erreminta eta iltzeak? Ez dakit ba ez ote den hobe izango arabarrekin konpontzea. Gipuzkoarekin adina muga dugu Arabarekin, eta Gasteiz Donostia baino askoz hurrago.

ALKATEA: Arrazoi faltan ez habil, Migel Angel, baina kontutan hartu behar duk soro gauza eta ardoak, nahiz eta gehienak Arabatik ekarri, (Eskuak jasoz) Nafarroatik eta beste hainbat lekuetatik ere inguratzen ditugula.

MIGEL: Ez hain eroso behintzat. Gure larrainetik ordu t’erdian sartzen zara Larrean. Hona adina, ia ia.

ALKATEA: Dena dela, arrazoirik pisutsuena ez da hori. (Zer erantzun ez dakiela, urduri jartzen) Eta izanda ere, badakizue zelako bidea dagoen Oñatitik Arabara?

MIGEL: Ez da hain aldrebesa. Aldapa gogorrekoa izan arren, zera gertatzen da, gero eta okerrago zaintzen dela aspaldiko kaltzada hori.

ALKATEA: Baina gizona, ez haiz konturatzen zenbat gorabehera egin behar diren hortik Arabara joateko? Manduentzat tira, baina kristauentzat!

MIGEL: Ez uste Donostiarakoa errazagoa denik. (Gaia aldatu guran) Bidea bide, ez ote dira beste bi baldintzok aldrebesagoak? Hiru baldintza jarri, eta horietatik, bata bidea nondik joan eta beste biak unibertsitatea gora eta unibertsitatea behera. Igarriko ote du gure ukuiluak hobekuntzarik?

ALKATEA: Hara ze konturekin datorren oraingan. Ukuiluarekin, non eta kontzejuan!

MIGEL: Ez dut uste araoztarron irabaziak gorantza handirik egingo dutenik. Nire iritziz, unibertsitatea berriro jartzearekin kaletarrak bakarrik dute irabazbidea.

ALKATEA: (Ontzat emanda, sorbaldak jasoz) Arrazoi puntua badaukak Migel, baina hori ez da dena.

MIGEL: Guretzat lana da dena, eta jana ez dena! Nik esan gura dudana zera da, banaka batzuen komenentzian egin dela tratu hori; ez dago hiru puntuak aztertu besterik. (Etsita) Beti berdin gertatzen da.

ALKATEA: Kalera bizitzera jaitsi besterik ez duzue.

MIGEL: Azkenengo gerratean ere, karlistak zirela edo kristinauak zirela, eskatzen zuten bakoitzean baseritarrok eman behar izaten genuen gehien: bi idi, lau behi eta bi txahal genituela, ba txahal bat eurondako. Hamar opil erre genituela, eta hiru inondako. Dena halaxe. Oiloak, txerriok, beti baten bat eskean, eta derrigorrean eman behar. Kaletarrak ostera, bazekiten euren txanponak ondo gordetzen, bai.

ALKATEA: Urruneko intxaurrak hamalau, bertara joan eta lau. Ze uste duk? Guri ez zigutela kentzen?

MIGEL: Egun beltzak pasatzen dihardugunean, zerbait hartuko genukeenean, ez da katurik be gurekin gogoratzen. Guk adina ondo dakizue unibertsitateko ikasleak kalean uzten dituztuela euren diru pitinok, ostatu, taberna, arropa denda eta halakoetan...

ALKATEA: (Eskuak zabalduaz, gogoz). Horixe komeni zaiguk! Ikasleok dirua herrian uztea. Nongo okela jaten dutela uste duk? Nongo ogia, esnea eta arrautzak? Zeuek edo zeuelakoak ekarritakoak! Dirua egonez gero, esku batetik bestera ibili dadila bueltaka, denon onerako.

MIGEL: Jira eta buelta, gure etxera ailegatu orduko erdiak baino gehihago bidetan galduko dira.

ALKATEA: Unibertsitateak ez dakar inorentzako kalterik, denoi mesedea baino.

MIGEL: Hala eta guztiz ere, guk beste baldintzaren bat ipiniko genuke, garaiz bagaude behintzat. Baserritarrentzako hobekuntzaren bat izan beharko luke. Kontuan hartu besterik ez dago Oñatin kalean adina jende bizi dela auzoetan, gehihago ez bada.

ALKATEA: Ondo irizten zaidak hik hori esateari, baina mesedez, ez gaituk atzera lehengoarekin hasiko, ezta?

MIGEL: Gure auzoan ziur gaude Arabako Batzarretik baldintza hobeak lortuko genituzkela. Lautadako herrikoekin primeran konpondu izan gara beti.

ALKATEA: Baina ez duk entzun zelako abantailak izango ditugun Gipuzkoan sartzen bagara?

MIGEL: Abantailen ordez beste zer edo ozer etxeratuko ez ote zaigun beldurrez nago. Baietz hurrengo urtetik aurrera udalak kontribuzioa jaso, bide berri horren mantenimendurako! Zuek adina dirurik ez dugulako, ez pentsatu gero maizterrok lelo eta ezjakintzat hartzeko modukoak garenik.

ALKATEA: Tira, ez hadi horrela jarri.

MIGEL: Zorioneko bide hori probintziak bi urteren barruan moldatzen baldin badu, egin dezagun geuk lauan, seian edo hamaikan. Hainbesteainoko presa daukagu ala?

ALKATEA: Kontuan hartuko diagu, lasai horregatik eta ondo joan.

MIGEL: Agur... (Migel badoa taula gainetik, patxadan).


BOSGARREN EKITALDIA - Jauntxoekin

Maria Gomendio igotzen da taula gainera, dotore jantzita. Maria apur bat lotsatuta igo arren, tenple onean hasiko da berbetan.

MARIA: Maria Gomendio nauzue, eta Etxaluzen bizi naiz.

ALKATEA: Ongi etorri, denon iritzia jakitea komeni zaigu eta.

MARIA: Nik dakidanez, Gipuzkoako bizilagunak kontutan hartuta, gure aitajaunaren sasoian Oñati baino handiagoa Donostia bakarrik zen. Oñatik bost mila bizilagun zituen, erdiak kaletarrak eta erdiak auzotarrak. Donostiak berriz, hamaika mila eta bostehun. Eta denak kaletarrak, kultura eta jakituriaren mesederako. Donostiak kapital itxura du, unibertsitatea guk izan arren.

ALKATEA: (Gaiarekin apur bat harrituta) Bizilagun aldetik, gaur ere antzera ibiliko gara.

MARIA: Ez jauna. Tolosak eta Bergarak aurrea hartu digute.

ALKATEA: Neska-mutil zahar larregi dagoelako da. Eta komentuak? Oñatin besteko erlijioso dagoen herririk, gutxi.

MARIA: Eta denak beharrezkoak! (Serio, alkateari). Hobe ote da gazteak kale bazterretan lizunkeriatan edo taberna zulotan edaten ikustea?

ALKATEA: Zarate, Plaza, Antia... (Pentsatuz, izenekin oroitzen ez delako) Eta zuen familiak dituzue Oñatiko baserri, ola eta tailerrik gehienen jabetza... (Apal) Gazteak aurrerabide gutxi ikusten omen dute ezkontzeko.

MARIA: Nahastuta zabiltza. Zer ikusi du Oñatiko bizilagunen gorakadak gure haziendarekin?

ALKATEA: Bergara eta Tolosa gu baino gehiago hazi direla eta kezkati zaudelako erantzun dizut, ez beste ezergatik.

MARIA: Hazi bakarrik ez, hango etxe eta denda dotoreak bertako jendearen maila erakusten dute. Eta gu unibertsitatea galduta!

ALKATEA: Horrek arduratzen gaitu, itxita dagoela!

MARIA: (Argi) Nola konpondu izan dira ba gure aurrekoak hainbeste denboran iraun ahal izateko, Oñati inongo probintziatan sartu barik? Zer gertatu da orain unibertsitate hori institutu bihurtzeko?

ALKATEA: Bi berbatan esateko, gaur egun edozein gauzatarako influentzia handia behar izaten da. Gainera, azken garai hauetan aldakuntza ugari izan ditugu: gerrak, matxinadak, iraultzak... Oso nahastuta gabiltza aspaldian.

MARIA: Aitzakia zaharrak dira horiek.

ALKATEA: Zaila da Oñati bezalako herri txiki batek bakarrik unibertsitatea mantentzea.

MARIA: Txikia, herri txikia. Eta orain artekoan, handia? Beste batzuk indartu eta gogortu diren neurrian, gu makaltzen eta nanotzen goazela iruditzen zait. Noizkoak dira Oñatiko monumenturik ederrenak, Unibertsitatea eta Parrokia? Noizkoak Bidaurreta, Santa Ana eta Arantzazu?

ALKATEA: Garbi dago Gipuzkoarekin elkartu ezkero, ez digutela laguntasunik ukatuko, hauxe izango zen unibertsitate bakarra eta.

MARIA: Nire familian urruneko salerosketako komertzioan jardun zuten beti. (Tente, petral samar) Itsasontzi ingelesak eta portugesak aurrea hartu arte.

ALKATEA: Barkatuko didazu, baina zuen komertzioa, (Zalantzan, ziurtasun larregi barik) ez da kontzejuaren ardura.

MARIA: Komertzioa ondo badoa, mediku eta eskribau, maixu eta botikarioak ere igarriko dute.

ALKATEA: Orain artekoan iraun dugu behintzat.

MARIA: Gipuzkoan sartzearen aldekoak gara etxean, zeharo. Aparte bizita ez dago etorkizunik...

Maria atzera doa, baina bertan geratzen da.


SEIGARREN EKITALDIA – ERABAKIA

Alkateak Migel eta Madalen gonbidatzen ditu oholtzara. Bostak hau daudenean, alkatea agertokiaren erdira joan ondoren, berbetan hasten da, solemnitatez.

ALKATEA:... Denok entzun dugu gaur hemen esan dena… Gura izan duenak hona gora igo bere arrazoiak emateko, izan du aukera... Kontzejukuok zein aldetara jokatzen dugun, garbi ikusi duzue. Beste barik, Oñatiren etorkizunerako hain garrantzitsua izango den egun seinalatu honetan, bakoitzak aukeratu dezala gure herriaren onerako egokien irizten zaiona... Nork dio Oñati Gipuzkoako probintziarekin elkartzea ez dela komeni?

Banaka batzuk eskua jaso dute, han eta hemen, baina ez dira dagoen jendearen laurdenera ailegatuko. Astiro astiro, alkateak kontatzen ditu eta bere paperetan jaso.

Hamalau izan zarete... Eta orain, nork dio Oñati Gipuzkoako probintziarekin elkartzea komeni dela?

Gehiengo nabarmenak jasotzen du oraingoan eskua. Garbi dago. Hala eta guztiz, alkateak berriro kontatu egingo du, paperean jaso aurretik.

Hirurogeita hemeretzi izan zarete. Askogatik baietzak ezetzak baino gehiago izan dira. Baiezkoak nagusitu dira… Hau ikusi ondoren (Pozik), hemendik aurrera benetako gipuzkoarrak izango garela esan daiteke.

Baiezkoak txaloka hasten dira.

Honek ospakizun dotorea merezi du. Soinua eta txistua izango da denontzat enparantzan, eta goazen bertara!

Pozik, alkateak eskua ematen die goian daudenei...


Bertsoak – Amaierakoak

Kondepekoak izan eta gero
mende-pila luzeetan,
oñatiarrok sartu egin ginen
Gipuzkoako Juntetan.
Jauntxo faltarik ez dugu izan (e)
ondorengo urteetan,
garai gogorrak pasatu arren
harrez gero herri honetan,
lanerako grina ez da moteldu
txantxikuarron bihotzetan.

Gure lantxoa bukatu da eta,
jende prestu ta jatorra,
etorri zaretelako denoi
benetan gure eskerra.
Hurrengoan be asmatuko dugu (e)
zerbait zuzen edo okerra,
zaletasuna dugun artean
biziko da euskara zaharra;
jai giro ordua heldu zaigu eta
zuentzat gure agurra!


2016(e)ko azaroa 14, astelehena

"Lantzean behin"

2016ko otsailak 6, larunbata

2016ko irailaren 24an, larunbata, bi emanaldi eskaini ziren Santa Ana antzokian, 19:30ean eta 22:30ean, San Migel jaietako egitarauaren barruan.

PERTSONAIAK eta PARTE-HARTZAILEAK
(Antzeztokira irten ziren ordenan)

0- Haria Jarraitzen: Aurtengo ekitaldia nolakoa den.
- - Testua: Karmen Biain eta Ixidro Palacin. Musika: Jose Luis Bikuña.

1- HJ: Joxe Mari Anduaga nor den. Abestia 1:
- - "Oñatiko kale eta baserri-auzoei ateratako bertsoak": Joxe Mari Anduaga.

2- HJ: Kandido Izagirre nor izan zen. Olerkiak 1 eta 2:
- - "Ilargi amandrea": Ana Mari Markuleta.
- - "Tiraka harixa": Ana Mari Liziaga.

3- HJ: Txomin Agirre nor izan zen. Eszenak 1, 2 eta 3,
- - "Txomin Agirre": Enrike Olalde.
- - "Urbiakoa": Enrike Olalde, Joanes: Jabier Atxa.
- - "Urkiolakoa": Jabier Atxa, Gazteak: Alaitz eta Manex Madinagoitia, Austin: Juan Mari Elortza.

4- HJ: Luis Villasante nor izan zen. Ipuina 1:
- - "Juan Soldao": Iñaki Olalde.

5- HJ: Salbatore Mitxelena nor izan zen. Olerkiak 3 eta 4:
- - "Gaiztozulo": Narratzailea: Jabier Atxa, Mari-gaizto: Ana Markuleta, Erromesa: Migel Agirre
- - "Harri urdin": Juan Mari Elortza.

6- HJ: Antonino Ibarrondo nor izan zen. Abestiak 2 eta 3:
- - "Oñati zortzikoa": Amaia Biain, Eduardo Korkostegi eta Arantzazu Saiz.
- - "Maiatzeko arratsalde baten": Amaia Biain, Eduardo Korkostegi eta Arantzazu Saiz.

7- HJ: Manuel Umerez nor izan zen. Ipuina 2:
- - "Gaiztozuloko sorgina": Iñaki Olalde.

8- HJ: S. Mitxelenaren lanak. Olerkia 5:
- - "Arantzazu, euskal-poema": Arantza Gartzia.

9- HJ: J.M. Anduagaren abestiak. Abestia 4:
- - "Txikitan": Arantzazu Bikuña eta Joxe Mari Anduaga.

10- HJ: Iñazio Irizar nor den. Eszenak 4 eta 5:
- - "Hiriburuko erromesa": Erromesa: Enrike Olalde, Fraidea: Juan Mari Elortza.
- - "Hiru asmakizunak": Enrike Olalde, Juan M Elortza, Artzaina: Migel A. Agirre.

11- HJ: Bitoriano Gandiaga nor izan zen. Olerkiak 6 eta 7:
- - "Lurra hartu dut esku barruan": Maribi Korkostegi.
- - "Baina oraindik goiz bakoitzera": Andres Zabala.

12- HJ: Ruper Ordorika nor den. Abestia 5:
- - "Haizea garizumakoa": Xabier Oregi eta Joxe Mari Anduaga.

13- HJ: Jerardo Elortza nor den. Ipuina 3:
- - "Torreko zubixa": Mª Angeles Altube eta Maritxu Baños.

14- HJ: Pello Zabala nor den. Olerkia 8:
- - "Ongi etorri Arantzazura!": Arantza Gartzia.

15- HJ: I. Irizarren lanak. Eszena 6:
- - "Irailaren 24ko gutuna": Andres Zabala.

16- HJ: Inaxio Ibarrondo nor den. Abestia 6:
- - "Gure mintzaira zaharra": Rosita Markuleta, Iñazio Irizar eta Arantzazu Saiz.


ANTOLAKETA:

Testuak eta zuzendaritza: Iñazio Irizar

Komunikabideak: Jabier Altube

Harreman instituzionalak: Ana Mari Markuleta

Diruzaina: Jabier Atxa

Megafonia: Ikustek

Argiak: Pili Aranguren eta Udana

Agertokia: Benjamin Billar, Antonio Alonso eta Iñazio Lete

Partiturak: Joxe Mari Anduaga, Iñaxio Ibarrondo eta Ruper Ordorika

Jantziak: Lantzen

Babeslea: Oñatiko Udala


0- HARIA JARRAITZEN: AURTENGO EKITALDIA NOLAKOA IZANGO DEN

Aixkomentean Olaitturri Kultur Elkartekook, Oñatiko historiari lotutako gaiak aurkeztu dizkizuegu gure lanetan. Baina egia da bestelakoak ere egin ditugula lantzean behin, eta gaur horretara gatoz.

Oñatiko kontuak eta abestiak ekarriko ditugu gaur ere, baina era askean, denetik apur bat. Ez da izango kontu batekin hasi eta horrekin amaitu, baizik eta kontu solteak eskainiko dizkizuegu.Betiko moduan, euskarari eta historiari lotutakuak.

Batzuk geuk asmatutakoak izango dira, baina gehienak hemengo idazle eta historialariak idatzitakoak.Gure lanak euskara baturako joera izango du, baina tarteka oñatiera ere agertuko da, jatorrizko idazkera errespetatuz.

Hamasei saio desberdin izango dira, eta bakoitzaren aurretik idazlearen edo musikariaren azalpenak emango dizkizuegu.


1- HJ: JOXE MARI ANDUAGA NOR DEN

Joxe Mari Anduaga, Oñati-1955. Gaztetan ikasi zuen gitarra jotzen eta harrez gero izan du musikarako zaletasuna. Urte askotan Oñati Abesbatzako partaide izandakoa, bi disko atera ditu bakarka: “Bizitza bera” eta “Garunak dantzan”. Emanaldiko bere bi abestiak Oñatiri eskainita daude.

Orain entzungo dugunaren tituluak berak azaltzen du letraren nondik norakoak: “Oñatiko kale ta baserri-auzoei ateratako bertsoak”. Letra Graziano Anduaga edo Felipe Jausororena omen da, eta musika Joxe Marirena.


"Oñatiko kale eta baserri-auzoei ateratako bertsoak"

Goizean kantatzen du txori argitxuak
erantzuten diola birigarrotxuak,
zikirixo mosuak Garaltza-auzokuak
babazorruak dira Urruzulakuak.

Kontrabandista fama Araotzekuak
esaminadoriak Goiko mendikuak,
bixen bittartekuak Uribarrikuak
buztin zakatzailiak Lezesarrikuak.

Laixari famatuak Berezaokuak
morena graziosa Murgi-betekuak,
neskatila panposa Olabartakuak
buztanikarak dira Larraña-auzokuak.

Serbilleta musuak Torre-auzokuak
perretxikuzale Mendiko-kalekuak,
banastagin onenak Santamañakuak
kale garbitzailiak Kalebarrikuak.

Neskarik ederrenak Lekunbarrikuak
andrarik ederrenak San Juan kalekuak,
zartagin garbitzailiak Kaleartekuak
txokolate jantzaile Kalezarrekuak.

Ipurtaundixak dira Goribar-auzokuak
berbarik leunenak Zañartu aldekuak,
bidietako txixainak Garibaikuak
fraka zuridunak Santxolopeztekuak.

Kale merienda egile Zubillagakuak
errondari fama Aurreko-mendikuak.
Horra hogeita sei bertso, guztiak egiak,(Bis)
ondrak merezi dizkik Oñatiko herriak.


2- HJ: KANDIDO IZAGIRRE NOR IZAN ZEN

Kandido Izagirre, Urretxu-1913 - Arantzazu-1967. Fraide frantziskotarra izan zen. 1952an hasi zuen bukatu gabe utzi zigun 200 orritik gorako hiztegi mardula, "El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes", eta Luis Villasantek argitaratu zuen 1970ean. Hiztegian Arantzazu inguruko baserrietako jende nagusiengandik jasotako berbak, esamoldeak eta ipuinak daude bereziki.

Hona, berak jasotzen dituen bi abesti edo olerki ekarriko ditugu, “I” eta “T” letretan datozenak, lehena Azpiletako Rosari eta bigarrena Arrikrutzeko Mariari entzundakoak.


"Ilargi amandrea"

Ilargi amandrea
zeruan ze berri?
zeruan berri onak
orain eta beti.

Zeruko jardinaren
loreen artean,
egon beharko dugu
egunen batean.

Zein egun izango ote da
egun ditxoso hori?
Ama Birjina kontzezinoko
seinalamentuan.

Zeruan hantxe dagoz
arbola polit bi,
haitzaren gainean
damatxo polit bi.

Batari deritzola
ile gorri-hori
ile beltz eder horrek
eramango nau ni.


"Tiraka harixa"

Tiriki tauki tauki
mailuaren hotsa,
hamalau argin baino
hobe dok arotza.

Tiriki tauki tauki
urrunak eralgi,
ontza bat txokolate
hamalau atsori.

Hamalau atso eta
hamabost kikara,
ondora arrimatzeko
beldurrez ikara.


3- HJ: TXOMIN AGIRRE NOR IZAN ZEN

Txomin Agirre, Ondarroa-1864 – Zumaia-1920. Abadea izan zen, eta euskal idazle klasikoenetakoa dugu. Bere lan aipagarrienak Kresala eta Garoa nobelak dira. Lehenak Ondarroako giroa islatzen du, eta Garoak Oñatikoa. Gure herrian pare bat aldiz egon zen: 1902an Euskal Festak ospatu zirenean, eta 1918an Eusko Ikaskuntza eta Euskaltzaindia sortu zireneko ekitaldi ospetsuetan.

Liburuko hiru pasarte eskainiko dizkizuegu. Protagonista nagusia Joanes artzaina da, Uribarriko Zabaleta baserrikoa, nolabait Errodrigo Baltzategi izango zena. Lehen agerraldia Txomin Agirrek Joanesi buruz idatzitakoa da, bigarrena Urbiakoa, eta hirugarrena Urkiolakoa.


"Txomin Agirre"

... Hura zen gizona hura!... Hirurogeita hamabi aldiz ikusi zuen, Aloña mendiko hariztietan, hosto berdea berriz jaiotzen; baina ez zion eramango hemeretzi urteko mutil batek ez aizkora jokoan, ez burdina astuna jaurtitzen, ez mendietan gora edo ibarretan zehar lasterka...

Oroitzen naiz nola ezagutu nuen nik Joanes artzaina, eta nire jakinari bizian zenbat galdera egin nizkion...


"Urbiakoa"

(Joanes artzaina haitz baten jarrita dago, lasai, eskuan makila duela)

TXOMIN:... Egun on adiskide, Aizkorrira igotzeko, ondo noa hemendik?

JOANES: Bai jauna. Zelai eder hauek Urbiakoak dira, eta hortik gora joanda laster zara tontorrean.

TXOMIN: Jarleku ona aurkitu duzu ardiak zaintzeko.

JOANES: Ederra. Beste asko dauzkat basoan, eta denak ezagutzen naute iragango urteetan.

TXOMIN: Eta beti mendian zaude? Hain ondo bizi al zara hemen?

JOANES: Bai, eta nola ez? Nahi dudan talo, esne eta gazta jaten dut, nahi adina haitz iturriko ur garbi garbia edan... Nire ustea da hemengo legea, eta inguruetako jaun eta jabe bezala bizi naiz.

TXOMIN: Baina, ez duzu hemendik inora irteten?

JOANES: Uda da hemen igarotzen dudana, nire baserrian lan handirik ez badago. Hala ere, larunbatetan jaisten naiz Zabaleta nire baserrira, andrea, senar-emazte gazteak, biloba eta bazterrak ikusiaz, barruko jantzi garbiak ipini, eta tabakorria hartzera.

TXOMIN: Zortzian behin ikusten dituzu beraz etxekoak.

JOANES: Baserrian lan askorik ez bada, bai. Baina gure Zabaleta horretan egin behar estuak baldin badaude,
eguzki goiztiarra baina goiztxoago jaiki, ardi guztiak eraitsi eta zelaira eraman, esne ontziak lepoan hartu, eta han izaten naiz laster... Uribarri auzoan dago gure Zabaleta baserria, Gorordo azpian.

TXOMIN: Eta lanera joaten zara?

JOANES: Zertara ba bestela? Aitzur edo laietara, edo behar denera eguzkia gorde arte behintzat. Eta ilunabarrean, aldapari aurpegia eman eta gorantz berriz, kankarroak lepoan ditudala...


"Urkiolakoa"

(Joanes eta bilobak jarrita daude, aitajauna aulkian eta gazteak lurrean. Trikitia musika entzuten da. Hamaiketakoa egiten daude, lasai berbetan, eta gazteek ogia txokolatearekin jaten duten bitartean, Joanesek lurrean dagoen otzaratik txorizoa ateratzen du, ogiari laguntzeko.)

AUSTIN:... Adiskide, barkazioz, oñatiarra al zara?

JOANES: Goizean oinez etorri naiz Oñatitik bilobekin, urtero bezala, Urkiolako San Antonio gurtzera bere egunean.

AUSTIN: Emadazu besarkada bat. Urteak dira gero elkar ikusi ez dugula.

JOANES: (Patrikatik txanponak atera eta bilobei ematen dizkien bitartean) Zuek gazteok, zoazte eta erosi erroskilak etxerako, ni Elorrioko Austinekin berbetan geratzen naizen bitartean.

(Bilobak pozik doaz txanponak eskuan hartuta, Zabaleta baserrirako erroskilak erostera)

AUSTIN: Landare onak, zure bilobak. Garo artean har dezatela lurra, Aloñatik hurrean. Gaur egun gutxi geratzen dira horrelakoak, eta Urkiolako giroa bera ere, galeran doa. Ez da gure gaztetakoa.

JOANES: Nire ustez antzerakoa da, baina biok zahartu egin gara, eta bihotz nahigabeak hitz garratzegiak ohi ditu. Oraingo eguzkia eta umetakoa berbera da, gaurko loreak eta ordukoak berdinak dira, orduko eta oraingo arrautzak era berekoak. Baina gaurko eguzkiak ezin nau poztu, gaurko liliari ez diot usainik hartzen, arrautzopila txarra zegoela iruditu zait... Geu gaude gu alferrik galduak, Austin.

AUSTIN: Ondo esan duzu, Joanes, baina ez nago zurekin. Nik badakit gure zentzunak alferrik galduta daudela, baina ez gure arimak. Aitortzen dut lehengoak direla eguzkia, loreak eta arrautzak, baina ezingo didazu ukatu hau ez dela lehenagoko Urkiola. Lehen... euskal usaina, garo usaina zegoen hemen; gaur ostera...

JOANES: Baietz uste duzu?

AUSTIN: Makila eskuetan daukadan bezala...


4- HJ: LUIS VILLASANTE NOR IZAN ZEN

Luis Villasante, Gernika-1920 - Arantzazu-2000. Fraide frantziskotarra izan zen. 1952ean sartu zen Euskaltzaindian, eta 1970ean bertako buru izendatu zuten. Garai horretan finkatu zen euskara batua. Liburu hauek idatzi zituen: "Paradigmas de la conjugación vasca", "Historia de la literatura vasca", eta "Angeles Sorazu, bizia eta mezua".

Kandido Izagirrek amaitu barik utzi zuen "El vocabulario... de Aránzazu-Oñate” borobildu eta argitaratzeko ardura hartu zuen, bere lan batzuk ere gehituz. Horien artean dago entzungo dugun "Juan Soldao" ipuina, berak Azpileta-goikoan bizi zen Daniel Igartuari entzundakoa.

"Juan Soldao"
(Jatorrizko idazkera eguneratua, oñatiarrez)

Juan Soldaok eskatu otzan Jaungoikuari mundu dana apurketako makilla bat, eta “Al costal” esanda, dana zakura tiraketako zaku bat.

Eta hala abixau zan, eta etxe baten ikusi eben bentana baten opil bat erreta. Eta “Jum. Hartu bixuat”. Eta “Al costal”. Eta praust, zakura opil hori. “Ja. Ondo zegok. Aurrera”.

Beste pasadizo baten, traba edo barrera bat topau eben, eta jo makilliaz, eta apurtu. Eta aurrera.
Hartan ebillen ebillen. Aspertu zan munduan. Eta: “A! Ointxe fan bixuat zerura” Eta fan zan, eta jo eben atia: Dan dan.

- Nor da?

- Juan Soldao.

- Hamen ez dago munduan heriotzia hartu bakuendako lekurik. Hamen sartzeko, munduan heriotzia hartu bihar lehenengo. Holakuok hor behian hartzen dittue.

Bueno. Hala fan zan. Jo eben atia.

- Nor da?

- Juan Soldao.

Diabruak zabaldu otzan atia.

Eta: “Al costal”, eta draun, zakura diabru hori. Hartu bizkarrian eta min emuten otzan: “Gogorra xauk hau. Errementari baten bigunduko xuat, ba.”

Eta fan zan errementarira. Eta errementarixori aspertu arte ebali malluetan. Artien be kantzau zala, hak ezin eikiela gehixao, eta:

- Emun, emun ondiño. (Juan Soldao horrek).

Ha kantzau zanien, esan otzan:

- Eutsi muturretik, neuk emungotzat beste ekiñaldi bat eta.

Errementarixorri zabaldu xao muturra, eta iges. “Jum. Bizkor fan dok, baña ekarriko xuat nik atzera!

Hartu zaku hori eta fan zan. Eta: dan, dan, jo eben atia inpernuan. Eta:

- Nor da?

- Juan Soldao.

- Ez ez. Hemen ez dao Juan Soldauentzako lekurik. Lehen be aspertu naiz ni Juan Soldaugaz.

Jontxo. Ointxe atzera zerura fan bikoxuau ba”.

Fan zan zerura eta jo eben atia:

- Nor da?

- Juan Soldao.

- Lehen be entzunda hago ba, hemen ez dagola munduan heriotzia hartu bakuendako lekurik.

- Baina txirristotxo bat, zerbait ikusteko laintxo sikiera eta. Eta zakua aurreko aldian ipiñita eukan. Txirristotxoa zabaldu otsanien: “Al costal”. Eta draun, ate bitartetik barrura.

Aingeru eta han egozen dianok Juan Soldao topaitten. Bankuak eta aidian zittuela, topau ezinda. Jaungoikua agertu xaten:

- Zer dabizue?

- Juan Soldao sartu xaku barrura, eta ezin dogu topau.

- Ee! Itxi’ozue, itxi’ozue, bategatik. Horrendako lain leku izango’ok zeruan eta.

... Oindio halaxe ei dago zeruan bizirik, munduan heriotzia hartu barik.


5- HJ: SALBATORE MITXELENA NOR IZAN ZEN

Salbatore Mitxelena, Zarautz-1919 - Suitza 1965. Fraide frantziskotarra eta olerkaria izan zen. Donostian egon zen hamar urtez, baina frankismoaren lehen urteetan Espainiako Eliza ofizialak jarraitzen zuen ildoarekin ados ez zegoenez, 1954an berak eskatuta Montevideora bidali zuten.

Gero Kuban ibili zen misiolari Castro ailegatu arte, eta alde egin behar izan zuen 1962an Suitzara. Hara joandako emigranteen kapilau izan zen, handik hiru urtera hil zen arte.


"Gaiztozulo"

(Kristautasuna Euskal Herrian sartu aurretik, menditarrei jentilak deitzen zitzaien. Mitologiako pertsonaiak dira, eta beraiek eraiki zituzten kromletxak eta trikuharriak mendi tontorretan. Mitxelenak kapitulu bat eskaintzen die, “Jentil-aroa” izenekoa, elezahar tradizionaletako paganoak “Mari-gaizto”rekin lotuz, eta erromesak Arantzazuko ama “Andre-Mari”rekin.

Mari-gaizto honek izen asko ditu: Anbotoko Señora, Aizkorriko sorgina, Gaiztoa, etab. Eta ekaitza dagoenean, Anbototik Aloña mendiaren magalean dagoen Gaiztozulora hegan eginez etortzen da, sua eta garra dariola, zarata ikaragarria sortuz.
)

Narratzailea:
Talan... talan...
Noiztandik ari zan
zerutar arran-hotsa
deika Aloña-maldan?
Betidanik? Gizaldi
denen ondotikan...?

Baina, baina,
nolatan etzuan
jentil aro gaixoak
entzun lehendanikan?

Zaldi karroza suzkoan,
gaua izar dagoenekoan,
airean-zehar paseatzen da
Mari-gaizto jaurgo osoan.
Aloña, Aralar, Gorbeia, Anboto...
ibiltzen ditu txangoan.

Mari-gaizto:
Hodei guztien azpitik,
sasi guztien gainetik.
Ez da Euskal Herrian niri burua
makurtuko ez didanik.
Beharko hik ere, kristau erromes;
aitor nazak hik ere, hik...

Nik etzaitut aitortuko.
Nahiago nuke, nahiago,
nire burua bertan amildu
zure mende lotu baino.
Zer ikusirik ez dut zurekin.
Ni Kristorentzako nago.

Narratzailea:
Amorru beltzak hartzen du
ta han doa Mari su ta fu.
Aloña-goiko Gaiztozulotik
bizilekua hantxe bait du
mendeko dituen agintariei
hasi da agindu ta agindu.

Mari-gaizto:
Ahaide-nagusi jauntxoak:
urkatu kristau lepoak,
kiskaldu sutan baserri ta hiri,
ebaki sagar-ondoak...
Horretxek ¡Uju! eutsiko digu,
goi-behekoen gorrotoak!

Erromesa:
Aloña horretxen gailen
beste Andre bat sorturen
zure jauregi gezurrezkoa
oinpean Hark zapalduren,
Gaiztozuloko agintepetik
guztiok libra gaitezen.

Narratzailea:
Ta bertan, dantza ta algara,
Mari-gaizto izarretara...
Ez duzu ikusten airez hirutan
sorginkerizko izara?
ilargi betez koroaturik
buruko ile-aparra.


"Harri urdin"

(Horrela deitzen diote zegamarrek, hiru harriz eginda dagoen berezko aulki bati. Denborale txarrak direnean, hara igotzen omen da Ama Birjina, eta aulki haretan eserita, zaintzen omen ditu herriak ezbeharretatik.

Erromes bakoitzak, handik pasatzerakoan, bertantxe eseri behar du eta hala egon, Salbe bat esan bitartean. Oraindik ere irauten du sinesmen eta ohitura horrek.)


Kataberako gainetik
non aurki balkoi hoberik?
Itxasoraino nabari duzu
Euskal Herria osorik.

Kataberan, Harri-Urdin.
Oiloak txitak ez bezain
maiteki Amak eusko-haurtxoa
zaintzen du hemendik, bigun...


6- HJ: ANTONINO IBARRONDO NOR IZAN ZEN

Antonino Ibarrondo, Oñati-1914 - Oñati-1985. Musika zuzendari profesionala, konpositore emankorra, eta hainbat instrumentu jole trebea izan zen. Oñatiko bandako zuzendari jardun zuen 30 urtez, eta ondoren baita Sestaoko eta Bilboko musika bandetakoa ere.

Berrehun eta hirurogei abesti kanta baino gehiago konposatu zituen guztira. Pieza ezagunenen artean daude: "Oñatiko zortzikoa", "Ibar aldean" “Arantza artean", "Oñatiko ibilera", "Corpuseko arku dantza", "Ama begira ezazu", "Agirrebalzategiri”, "Kuku soinua", "Aloña Mendi", "Ta zertarako?", "Goizean goiz", "Oñatiko rapsodia” "Udana-Zubillaga”, “Mirentxu", "Oñati danborrada", "Iriarena" eta "Atzeko kale".


"Oñati zortzikoa"

Nire herriko mendi
ta bazter ederrak,
gogoan dauzkat
beti nire bihotzean.

Hainbat aldiz bete dira
negarrez nire begiak,
nire herriaz oroitzean
urruti nagoenean.

Beti beti nahi dut bizi
Oñati bihotzekoan,
urrutiko hiri hauetan
nago ni beti herrimin.

Nire oinak urrutian
bihotza nire herrian,
itzultzeko egun batean
ametsez nire buruan.

Orain hemen nire herri maitea
ari naiz betetzen nire amets guztia,
hau izan da amets nagusia
Oñatiko herrian nik bizia uztea.


"Maiatzeko arratsalde baten"

Udaberriko loreak
pozten gaitu ikustean,
urte berri baten sartu
helburu berriaz bizi
alaitasun berri izateko asmotan.

Lore politak arrosa ta krabelin
kolorez margotzen du ikuspegiak
gonbidatzen du bizi berri batean
egitasmo berri batez jardun beti
udaberri balitz urte denean.

Maiatzeko loreak
alaitasun betetzen nagoen
bezala kutsatzen naiz
loren kolore ta usain ederrez
zu nire aurrean ikusiz batean.

Zure begi hain ederrak
aurpegi alai argi betea
barru barruko ispilu garbi
balitz bezala oraintxe bezala
guk goza dezagun udaberria.


7- HJ: MANUEL UMEREZ NOR IZAN ZEN

Manuel Umerez, Oñati-1757 - Oñati-1818. Abadea, oñatierazko lehen testu garrantzitsuak idatzi zituen. Bi liburu utzi zizkigun: “Osaba baten instruccinuac bere illoba Ezcondu eta Necazari batentzat bere eta bere Familiaren gobiernu oneraco Jaungoicoaren Legue santubagaz conforme”, eta “Errectore Jaun baten instruccinuac ezconduric vizi dan Adisquide batentzat bere eta bere Familiaren gobiernu oneraco Jaungoikoaren Legue santubagaz conforme”.

Hona, mitologia eta sineskerien inguruko pasarte bat ekartzen dugu.

"Gaiztozuloko sorgina"
(Jatorrizko idazkeran, oñatiarrez)

... Eta nora guaza hodei denporako gizur sinisketa honeikaz, bardin hodei haserriak ekusi ohi dirian alderen batetik aurkiketan bada iñork ondarrik ez dekion leze handiren bat, nire gazte denporan Oñatin, estudioetan nenbillela, entzun ohi neben legez Gaiztazuluaren izena daukan leze bategatik?

Entzuten neben bada, leze honetan diabruak bizi diriala, sartu eta urten ibiltzen diriala batez ere hodei haserria daguanian, urlia arzainegaz eta berendiagaz hau gertatu zana eta bestia, eta beste honelako milla atso-ipuin ume artian ere denpora igaro garri esaten kristaun batek lotsatu bihar leukiana...


8- HJ: SALBATORE MITXELENAREN LANAK

Mitxelena idazlanetan Euskal Herria eta fedea uztartzen saiatu zen. Bere poesia liburuak hauek dira: "Arantzazu, euskal-poema", "Ama-semeak Arantzazuko kondairan", "Hogei kanta Arantzazuko", "Herri bat gurutzebidean", "Gurutzebidea", "Euskal Samiñaren gurutzebidea", "Arraun eta amets", eta "Aberriak min dit".

Gerra ondoren Euskal Herrian euskaraz argitaratu zen lehen liburua “Arantzazu, euskal-poema” izan zen, 1949an, zentsura arazoak zirela eta poemaren parte bat argitaratu gabe gelditu arren. Bi saiakera prosaz eta antzerki bat ere idatzi zituen.


"Arantzazu, euskal-poema":

Talan... talan...
Aloñaren maldan,
antzina zaharrean
altzo-altzotikan.
Talan... talan...
Aloñaren maldan.

Baltzategiko Errodrigotxo,
zorioneko artzaina,
hik entzun huen lehenengo aldiz
zeru-deiaren kanpaia.
Zorioneko kanpaia eta
zorioneko artzaina!

Talan... talan...
Aloñaren maldan.
Zeru bera ari zen
deika kanpai hartan.

Talan... talan...
Noiztandik ari zen
zerutan arran-hotsa
deika Aloñako maldan?
Betidanik? Gizaldi
denen ondotikan?

Baina, baina
nolatan ez zuen
Jentil-aro gaixoak
entzun lehendikan?

Gaixo hark ez jakin
bere nahigabean,
onez inork inora
dei zeizkionikan!

Talan... talan...
erromes bidean
bere kasa zetorren
galduta ilunpetan,
nonbaitera irtetzeko
antzi-ametsetan...

Jentil aroak ez jakin
nola han aldatz-mugan
Zeruak itxoiten
zion goiz argitan!


9- HJ: JOXE MARI ANDUAGAREN ABESTIAK

Lehen esan dugu Joxe Marik bi disko atera dituela bakarka, eta emanaldian eskainiko dituen bi abestiak Oñatiri eskainita daudela. Oraingoan bigarren diskoko “Txikitan” eskainiko digute. Letra Juan Martin Elexpururekin batera egin zuen, eta musika berea da.

"Txikitan"

Jaiotzetik naiz ni zazpikixa
hori gutxi balitz, eskertixa.
Zergatik ez esango egixa
marimatrakia, bihurrixa.
Gustatzen xaten baserrixa
astua, katua ta zaldixa.
Errota azpiko igerixa
behin hantxe itto nintzen ixixa. (Bis)

Beti txori-habixak bilatzen
eta sagar berdeak lapurtzen.
Arbola puntetara igotzen
ni ez nintzen atzera gelditzen.
Eta edurra baeban zuritzen
elkarri edur-pilotak botatzen.
Edota bazterrak endredatzen
ederki asko ginen ibiltzen. (Bis)

Tabernara joan eta kantuan
mahaira igota egiten nuan.
Neure saioa egindakuan
euro eta zentimoak eskuan.
Kanpuan beti pozik nenguan
bai udan eta baita neguan.
Zoriontsua nintzela auzuan
horixe daukat ondo goguan. (Bis)

Baina gu baserritik kalera
jaitsi egun batetik bestera.
Akabo gure ume denbora
akabo bizipoz gozo hura.
Nahiz eta holakorik ez gura
bizimodua aldapa gora.
Txikitako pozak eta penak
eta ez ditut esan den-denak. (Bis)


10- HJ- IÑAZIO IRIZAR NOR DEN

Iñazio Irizar, Oñati-1953. Enpresa Ekonomiako eta Ekintzailetasuneko irakaslea izandakoa, Olaitturri Kultur Elkartearen sortzailea da.


"Hiriburuko erromesa"

(Duela urte batzuk, hiriburuko familia bat bederatziurrena egitera Arantzazura etorri zen. Elkarrekin eguna pasatu ondoren, senarra iluntzean Donostiara itzultzekotan zen, hurrengo larunbatera arte.

Kanpai hotsak etzuten zirela, bazkalostean paseatzera irten zen, eta harrizko aulkian jarrita zegoen edadeko fraide bati, parera ailegatutakoan
)

DONOSTIARRA: Arratsalde on...

FRAIDEA: Arratsalde on, jauna.

DONOSTIARRA: Jarleku ederrean zaude hementxe.

FRAIDEA: Zeuk ere nahi baduzu jarri...

DONOSTIARRA: Eskerrik asko... Urteak ere badoaz, eh?

FRAIDEA: Ez dakit ba, niri denak aldean geratzen zaizkit...

(Donostiarrari ez zitzaion erantzuna gustatu, eta urrutiegi joan barik, berriz itzuli zen fraidearengana.)


"Hiru asmakizunak"

DONOSTIARRA: ... Orain ere liburua eskuetan, baina! Zuek beti ikasten, eh?... Hara, senideak hemen utzita ni gaur bertan noa Donostiara, datorren larunbatean itzultzeko, eta galdera batzuk egin nahi nizkizuke, ea natorrenerako ateratzen dituzun.

FRAIDEA: Ateratzeko modukoak badira...

DONOSTIARRA: Bai fraidea, bai. Begira, lehenengoa zera da, zenbat banasta beharko ziren hor ikusten den Aloña mendi eder hori oso osorik banastetan sartzeko. Bigarrena, zenbat metro dauden hemendik Donostiaraino zuzen joanda. Eta hirugarrena, ea zuk igar zenezakeen beste kristau baten pentsamendua.

(Era honetan agurtu zuten elkar, eta han geratu zen fraidea kezkati. Hurrengo egunean Urbiara igo zen, pentsakor, erantzunak nola atera asmatu ezinda... Ostegunean, artzain bat hurreratu zitzaion.)

ARTZAINA: Hara, fraidea. Egunero ikusten zaitut gora eta behera, burua makur makur, eta ez dakit nire lana den baina, kezka handian al zaude? (Eta fraideak dena kontatu zion).

ARTZAINA: Etor zaitez bihar ere, eta ordurako zerbait asmatuko dut...

ARTZAINA: (Ostiralean)... Alai ezazu aurpegi hori! Aurkitu ditut erantzunak, eta ez dago gehiago kezkatuta zer egonik. Utz iezadazu niri abitua, eta bihar neu azalduko naiz berarengana zure ordez.

(Fraide jantzi, kapela ondo sartu buruan, eta han non doan artzaina harrizko aulkira. Berriro Arantzazuko kanpai hotsak entzuten dira)

DONOSTIARRA: Arratsalde on fraidea. Ba al dakizu honez gero erantzunak?

ARTZAINA: Bai jauna. Lehenengoa, zuk banasta handi handia egiten baduzu, Aloña mendi guztia bertan sartzeko modukoa, banasta batekin nahikoa da.

DONOSTIARRA: ... Jontxo... Ez dago gaizki esanda...

ARTZAINA: Bigarrena, hemendik Donostiarainoko metroak zuzen joanda, handik honaino bestekoak direla.

DONOSTIARRA: ... Arraioa... Egia hori ere...

ARTZAINA: Eta hirugarrena, beste kristauen pentsamendua igartzea... Zuk uste duzu ni joan zen larunbateko fraidea naizela, baina... (Kapela kenduz) Ni Urbiako artzaina naiz!


11- HJ: BITORIANO GANDIAGA NOR IZAN ZEN

Bitoriano Gandiaga, Mendata-1928 - Arantzazu-2001. Fraide frantziskotarra eta olerkaria izan zen. Apaiztu ondoren, Arantzazun eman zuen bere bizitza osoa, fraide-gaien irakasle, idazle eta apaiz-lanetan.

Bere hamar liburu daude argitaratuak: "Elorri", "Hiru gizon bakarka", "Uda batez Madrilen", "Denbora galdu alde", "Gabon dut anuntzio", "Ahotsik behartu gabe", "Bizitza itxaropen delako", "XX. mendeko poesia kaierak-Bitoriano Gandiaga", "Adio" eta "Poema argitarabeak".

Euskal abeslariek Gandiagaren poema ugari musikatu, grabatu eta publikatu dituzte.


"Lurra hartu dut esku barruan"

Lurra hartu dut esku barruan,
eskutada lurra,
herriko neure lurra,
neure asaben lurra,
lurreko neure lurraren
lur puska ziurra.

Harriaren arreba
lurra hartu dut esku barruan,
euskaldunen ama lur,
uraren kideko lur,
suaren sostengu lur
zuraren orpoko lurra.

Lur hotza, lur beroa;
lur hila, lur bizia;
lur nabar, lur argia;
lur astun, lur arina;
lur samin, lur atsegin;
lur gogor, lur gozatsu;
lur iraindu, lur maite;
lur jator samurra.

Lurra hartu dut eskuan
mun emateko,
besarkatzeko,
bularrean herstutzeko
luzaro.

Eta gero,
neure burua baino
gorago jasoz eskua,
burutik behera utzi dut
sorbaldaz behera jausten,
neure lur guztiz behera,
lurrezko bataioaren
seinaletan.


"Baina oraindik goiz bakoitzera"

Baina oraindik goiz bakoitzera
Baina oraindik goiz bakoitzera zaizkit
begiok zabaltzen.
Oraindik goiz bakoitzeko argiak nau
harritzen eta pozez zoratzen.

Oraindik eskuok, oinok oraindik
egun berri bakoitz oro
goiz berri bakoitz oro ditut argitan ikusten.
Oraindik goiz oro dut
bakoitzean egun berri bat estreinatzen.

Eta jendea eta gauzak
egun berri bakoitzaren eskenategian
ikusten ditut egun berri bakoitzaren
argitan
egun berri bakoitzaren argi berriaren
irribarretan
aurrean eta gertu
egun berri bakoitzaren
grazia paregabean argi.


12- HJ: RUPER ORDORIKA NOR DEN

Ruper Ordorika, Oñati-1956. Abeslari ospetsua, euskal kantagintzako berritzaile nagusienetakotzat dago hartuta. Gaztetan, Pott talde literarioko kide ere izan zen. “Hiru Truku” taldearekin, kantu zaharrez osatutako hiru album argitaratu ditu: “Mendebaleko euskal baladak”, “Mendebaleko euskal kantuak” eta “Nafarroako kantu zaharrak”.

Bakarka berriz, dozenaka abesti bildu ditu argitaratutako hemeretzi diskoetan: “Hautsi da anphora”, “Ni ez naiz Noruegako errege”, “Bihotzerreak”, “Henry Bengoa inventarium”, “Ez da posible”, “Bilduma bat”, "Ruper Ordorika & Mugalaris", “So’ik so”, “Dabilen harria”, "Gaur", “Hurrengo goizean”, "Ruper Ordorika", “Kantuok jartzen ditut”, “Memoriaren mapan”, “Hamar t’erdietan”, “Haizea garizumakoa”, “Hodeien azpian”, “Azukre koxkorrak” eta “Lurrean etzanda”.


"Haizea garizumakoa"

Lagun zaharrekin elkartzen naiz bertan,
kalamahastiak, kresala haitzetan,
bizitzako gudan etsi gabeak
inoizko garizuma irrealenean.

Alaitasunez mintzo gara eguzkitan,
nahiz betiko asmo galduak gomutan,
Garizumako haizea heldu da
areagotuz begien distirak.

Jainkoari esker, elkarrekin gara,
ona ahazten da baino lehenago txarra.
Adio atzoko amets gaiztoa,
bide estuena ere aurrera doa.

Hemen okerreko belaunaldikook,
ezertan asmatu ez dugunok,
norbere lotsaz ardura dadila,
gu geureaz arduratzen bezala.

Betor biharkoa gaurkoa bezala,
lagun alaiak errona eta kresala,
betor haizea garizumakoa,
arratseko herriminak uxatzera.

Jainkoari esker, elkarrekin gara,
ona ahazten da baino lehenago txarra.
Adio atzoko amets gaiztoa,
bide estuena ere aurrera doa.

Lagun zaharrekin elkartzen naiz bertan...


13- HJ: JERARDO ELORTZA NOR DEN

Jerardo Elortza, Oñati-1944. Filologia Alemanean lizentziaduna, Deustun eta Münsterren ikasi zuen. Literatura, dialektologia, etnografia eta historiako lanak argitaratu ditu aldizkari espezializatuetan, eta elkarlanean egindako liburuetan, horien artean “Oñatiko historia eta arte bilduma”. Hainbat biografia ere argitaratu ditu "Bidegileak" bilduman: Justo Garate, Antero Apaolaza, Mikel Laboa, etab.

Antzerki munduan Bilboko Kriselu eta herriko Oñatz teatro-taldeetan jardun zuen, eta Iñaziorekin batera hiru obra moldatu ditu: “Unibertsitatea 1760” (“Lizargarateko Txamao”), “Anexiñua”, eta “Oñatiko hitzarmena”.


"Torreko zubixa"
(Jatorrizko idazkeran, oñatiarrez)

Oñatiko Torreauzon bada zubi eder bat, Arantzazu-Araotz eta Aloña aldetik datozen errekak bat egiten dauen lekuan. Zubixaren aldamenian, aspaldiko etxe bat dago, Garibai torria esaten xakona. Auzo honetako jauntxuak izan ziran Lazarraga-Garibatarrak denpora askuan.

Baiña sasue batian, torretxia jasota egon arren, ez ei eguen zubirik; eta errekiaz beste aldera fateko larri eta gorri ibiltten ei ziran.

Behin, Torreko amandria errekia pasau guran hasi, harri artian labandu eta ixa itto zan bertan. Uretatik atara euenian, hasarre bizixan zera bota ei eben:

- Eztago munduan jentillik hemen zubixa egingo dauenik!

Hori esatiaz bat, lau gizontzar agertu xakon derrepentian andriorri. Itxura bilddurgarri samarreko gizakote hareik jentillak ziran, jakiña. Hauxe esan otzain ikaratuta eguen atsuari:

- Etxeko alaba gaztia emuten badoskuzu, oillarrak kukurruku jo orduko, zubixa egindda eukiko dozu.

Gau batian zubixa jasotia eziñezkua zala pentsau eben amandriak, eta alabiori aginddu osten jentillai.

Jentilburuak irrintzi luze batekin jakiñian jarri zittuan berihela Larrainzar, Harri Urdin eta Bakue aldian egozen lagunak. Hango haitzak hartu eta habraillaz jaurtiketan hasi ziran, torre ondoraiño bota arte.

Erreka inguruan egozen jentillak, zubixa jasotiari ekin otzain. Hilbete zanez, aguro eta egoki ziharduain euren lanian.

Jentillak erabillein abixadia ikusitta, zihero larrittu zan atsua eta ez ekixen zer egin:

- Honeik eguna argittu baiño lehenago akaboko xostenai zubixori, eta alabia galduko xonat! pentsau eben bere artian...

Fan zan oillategira kriseilu batekin, astinddu zittuan besuak heguak balira lez, jo eben kukurruku moduko bat behin eta berriro eta, halako batian erantzun otzan oillarrak.

Orduan jentillak, eguna argittu ebelakuan, ikaragarrizko amorru-orrua bota euen. Leintz osuan entzun ei zan jentillen garrasixa. Euren lana buruketako harlandu bakar bat ifinttia falta ei xaten.

Eta egixa izango da akaso, auzotarrak behintzat Torreko zubixak harri bat gutxiago dakola esaten daue-eta...


14- HJ: PELLO ZABALA NOR DEN

Pello Zabala, Amezketa-1943. Arantzazuko fraide frantziskotarra da, eta baita euskal idazlea, irratiko aurkezlea, musikazalea eta meteorologoa. Hainbat urtez ibili zen Euskadi Irratian, musika klasikoko 5.000 saiotik gora eskainiz, eta egurialdiaren iragarpenak ematen, bide tradizionalak eta tenporak kontuan hartuz.

Sei liburu ditu idatziak: “Naturaren mintzoa: Egunez egun, sasoien gurpilean”, “Zeruan zer berri: Arantzazuko talaiatik eguraldiari begira”, “Joan XXIII.aren Kontzilioa Frantziskoren garairako”, “Eguraldia beti airean”, “Harkaitzaren magalean”, eta “Mendiko behatokia”. Hemen, “Ongi etorri Arantzazura!” olerkia eskainiko dizuegu.


"Ongi etorri Arantzazura!"

Arantzazuko obretan
Topagunea da_azkena,
kultura guneetarako
pentsatuta genuena,
omenez eman genion
Gandiagaren izena
olerkitan zuelako
estimu ta aipamena.

Alde banatan bi kubo,
goialdean altuena,
karratuak dira seiak,
hala da arrazoimena,
baina buruz ixuriak
entzuten batak bestena,
elkarrizketa delako
kulturetan ziurrena.

Basilika da sinesmen gune
Topagunea kultura,
bien artean, bihurguneka,
hainbat bide ta lotura;
ta hor tartean, Misterioa,
pausa nahi banu gustura,
barneko baitan isil-gordetan
goxatuz bihotz-azkura...
gainean ikuspegi librea
kontenplatzeko natura.

Eliz aurrean, Oiza,
Oteitza, Txillida,
artea ageri da:
harri-puntten artean
argi-itzal pilpira...
lau ate beltz azpian,
hamalau harri ta,
frontoia huts betean,
goian, zeru mira...
bakardadeko Ama
hustuaz jantzi da.

Eskaileratan behera,
goazen barrundira,
itzalpe argira:
sartu ahala, bertatik
goi ta behe hazi da.
Bota gora begiak
pinuzko sabaira,
aurrealde margotan
izarra diztiz da:
zuk begiratzerako
zeneukan begira.


15- HJ: IÑAZIO IRIZARREN LANAK

Hemezortzi liburu argitaratu ditu, eta antzerkiaren arloan, honakoak: “Makalenaren herri antzerkia”, “Iparra”, “Anexiñua oñatiarrez”, "Olaitturriren Herri Antzerkia”, eta “Iparragirre Oñatin”.

""Irailaren 24ko gutuna"

(Aita jarrita dago, idazten. Ohera joan aurreko erritualari jarraituz, alabari gaueroko gutuna idazten dihardu. Irratian Ken Zazpi taldearen “Ortzemuga begietan” disko trinkoko 0.6 "Hemen gaude" abestiaren azken esaldia entzuten da, 3’ 15’’ tik 3’ 45’’ raino...

"... Maite genituen gauzengatik
erori ginen preso,
baina gure maitasuna oraindik
ez dago preso, ez dago preso..."


Aitak irratia itzaltzen du, eta zutitu ondoren mahaiaren aurrera etorrita, irakurtzen hasten da).

Irailaren 24ko gutuna... Gabon, alaba maitea... Zer moduz? Dena ondo? Patioa tokatu zaizunean, eguraldi ona izan duzu?
Ahaztu baino lehen, goraintziak Jon Ander eta Maiteren partez. Eta Agurtzanek besarkada handi handi bat bidaltzen dizu. Eta mila musu… Pediatrarengandik zetorren bere alabatxoarekin. Oso polita... Kontuak egiten dizkienei irribarrez erantzuten hasia dago.


Goizean Olabarrietako eta Asentzioko itzulia eman dut, bidegorri berritik. Aiastuiko tunela primeran geratu da, eta ziur nago gustatuko zaizula. Ia bi ordu eman ditut itzuli osoa betetzeko. Artzanburu eta Aizkorri lainopean zeuden, baina hala ere, ederrak benetan.

... Igandean amari ipini nizkion loreak primeran daude. Eguerdian izan naiz, eta zutaz ere hitz egin diot, jakina. Bihar ur apur bat botako diet, hobeto mantentzeko.

... Gaur ere, zuri idazten hasi aurretik, martxoan Jon Maia bertsolariak belodromoan eman zuen “Kantu bat gara” errezitaldia entzun dut, adorea hartzeko. Zortzi minutu inguru irauten badu ere, gauero motz geratzen zait. Gehiago esango dizut, ia dena buruz ikasi dut, entzuten dudan bakoitzean erabat hunkitzen nauelako.

Ez dakit oso ondo adierazten, baina errezitaldia kantu pilo batekin eginda dago, eta gure herriaren historia islatzen duela esango nuke. Zaharra naizelako izango da berhar bada, baina nire barnean abesti bakoitzak leku bat, momentu bat, oroipen bat ekartzen dit gogora. Gure bizitzaren doinuak dira guztiak, eta herri honen bizi iraupenaren borroka.

Nire garaiko abestiak dira batzuk, eta beste asko zurekoak. Hor daude Mikel Laboa, Xabier Lete, Benito Lertxundi, Imanol, Antton Valverde, Pantxoa ta Peio, zuk umetatik ezagutzen dituzun abestiekin. Eta beraiekin batera Ruper Ordorika, Hertzainak, Kortatu, Negu Gorriak, Itoiz, Ken Zazpi, Berri Txarrak, Anari, eta zure gustuko beste hainbat.

Errezitaldiaren hasiera eta amaiera ere bikainak dira. Matalaz aipatzen du Maia bertsolariak, Benito Lertxundik askotan abestu duen esaldi famatuarekin: “Egun batez, jaikiko dira egiazko euskaldunak”...


Bueno maite, Sanmigeletan inoiz baino gehiago izango zaitut gogoan... Egun bat gutxiago falta da hurrengo larunbateko bisitarako… Irrikaz nago berriro zu besarkatzeko... Agur maitea... Nire bizipozik handiena izaten jarraitzen duzu...(Mahaira hurbiltzen da, azken bi letrak idaztera, zutik. Amaitutakoan.)... Eutsi goiari...

(Mahaian dagoen alabaren argazkiari musu bat ematen dio... Lehengo irratitik, Ken Zazpi taldearen “Ortzemuga begietan” disko trinkoko 0.8 "Itsasoa gara" abestiaren azken esaldia entzuten da, 4’ 11’’ tik 4’ 40’’ raino...

"... Eta ez galdetu inoiz zer galdu genuen
negar egin genuenean,
malko haiei esker
orain itsasoa gara...”


Abestia amaitzen denean, aita badoa, goibel).


16- HJ: INAXIO IBARRONDO NOR DEN


Inaxio Ibarrondo, Oñati-1942. Garay fabrikan aritu da lanean beti, komertzial arloan. Mutikotan hasi zen aitarekin musika ikasten, eta hainbat instrumentu jotzen ditu. Oñatiko bandako eta parrokiako koruko zuzendaria da, 70. hamarkadatik hona, eta 100 pieza inguru konposatu ditu, bandarako zein korurako.

Horien artean rapsodiak, pasodobleak, martxak, kalejirak eta ihauteriak daude, eta pieza batzuk aipatzekotan, honakoak: "Arantazu rapsodia", "Arantza", "Iñigo eta Mari Mar", "Rio Negro", "Okola", "Larrain-Gain", “Arantzazura, Irailak 9”, eta “Santa Ageda bezpera”.

"Gure mintzaira zaharra"
(Musika I. Ibarrondo, letra I. Irizar)

Gure mintzaira zaharra
baserrien sukaldetan,
fraidezintzoek bilduta
zeldetan izkiriatuta
apal eta isilean.

Bitoriano Gandiaga
eta Luis Villlasante,
baita Kandido Izagirre
nola ez Txomin Agirre
Mitxelena ta Umerez... esker onez.

Noizko zu, gure euskara
erakunde guztietan,
goi mailako bileretan
agiri ofizialetan
ospearen gailurrean. (Bis)

Herriko kaleetan
artisauen lanabes,
tailerretako zulotan
dendarien negoziotan
iraun du mendeetan.

Antonino Ibarrondo
eta ondorengook,
saia gaitezen lanean
musikan ta idaztean
elkarlana gogoan... elkarlana.

Noizko zu, gure euskara
erakunde guztietan,
goi mailako bileretan
agiri ofizialetan
ospearen gailurrean. (Bis)
.
.